برنامه آتی نظرگاه
کارگاه نظریه های نو شماره 39 | نظریه، منشاء همه چیز | دوشنبه 15 بهمن ماه 1397
Thursday, 21 March , 2019
امروز : پنج شنبه, ۱ فروردین , ۱۳۹۸ - 15 رجب 1440
شناسه خبر : 1437
  پرینتخانه » برنامه ریزی و مدیریت شهر, سازمان فضایی شهر, شهر تاریخ انتشار : ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۰ - ۱۲:۰۰ | 43 بازدید |

رویایی سنت با حکومت؛ بررسی الگوی سنتی محله و مایکرو رایان در آسیای میانه

«مایکرو رایان»، یک جامعۀ خود‌گردان است که تمام آنچه را که برای آسایش ساکنان نیاز است، فراهم می‌کند. این الگو، به همراه صنعتی‌شدن و با شاخصۀ عدم وجود تنوع در نواحی مسکونی خود را نشان داد

محله؛ پیشینۀ سکونت در شهرهای آسیای میانه
تا اواسط قرن بیستم، در شهر‌های آسیای میانه، مانند دیگر شهر‌های اسلامی، محله یا همسایگی، عنصر اصلی سازندۀ ساختار شهر بود. محله، واحد پایه‌ای بود که مردم محلی اغلب عمرشان را در آن می‌گذراندند. هر محله یک مرکز محله داشت که چایخانه و مسجد، فضاهای جمعی و تجاری، اجزای سازندۀ مرکز محلات بودند. از منظر دیگر، محله، واحد پایۀ اجتماعی شهر نیز به شمار می‌رفت؛ جایی که ساکنان با ارتباطات شخصی و فامیلی به‌هم مرتبط بودند، اغلب چند نسل را به‌هم وصل می‌کرد، در جامعه و وقایع خانوادگی مشارکت داشته و مردم برای کمک به یکدیگر و حل مسائل مشترک در آن گرد هم می‌آمدند.
محله، بازتاب جامعۀ سنتی بود، شالودۀ آن شبکۀ خانواده پرجمعیت بود که با سایر نهادهای سنتی حمایت می‌شد. محله جایی بود که ساکنان و فرزندان آن‌ها در آن متولد می‌شدند و زندگی خود را سپری می‌کردند. به جز در مواردی که حکومت‌ها یا بلایای طبیعی مداخله می‌کردند، خانواده و دوستان، ساختار زندگی محلی و هویت آن را شکل می‌دادند.

ایدئولوژی جدید و شیوۀ سکونت
بر اساس ایدئولوژی مارکسیسم-‌لنینیسم، فرهنگ قرون اولیه، نوعی فئودالیسم تولید بود که میراث شهر و عناصر آن سمبل‌های فئودالیته بودند. شهر سنتی که زادگاه فئودالیته و محل سکونت طبقۀ بورژوا بود، شهر مطلوب اتحاد جماهیر شوروی نبود و باید جایگزینی برای آن در نظر گرفته می‌شد. لذا تاریخ و در پی آن سمبل‌ها و میراث تاریخی بر اساس مفاهیم مارکسیسم-‌لنینیسم دوباره تعریف شد و این‌گونه بود که واحد پایۀ شهر‌های سوسیالیستی یعنی «مایکرو رایان» پی‌ریزی شد.

مایکرو رایان
«مایکرو رایان»، یک جامعۀ خود‌گردان است که تمام آنچه را که برای آسایش ساکنان نیاز است، فراهم می‌کند. این الگو، به همراه صنعتی‌شدن و با شاخصۀ عدم وجود تنوع در نواحی مسکونی خود را نشان داد. قلمروی آن با یک راه اصلی دارای خدمات حمل‌و‌نقل تعیین می‌شد و ساختمان‌های مسکونی پیرامون یک باغ-‌حیاط اشتراکی و به خاطر دسترسی بهتر به ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی در نزدیکی راه اصلی قرار داشت. در محدودۀ مرکزی نیز، مدارس و مهدکودک دیده شده بود. مجموعه‌های ساختمانی با یک بلوک خدماتی شامل فروشگاه مواد غذایی، چایخانه و کافه حمایت می‌شد، همچنین شورایی به نام «دامکوم» برای حل مشکلات محلی، یک آرایشگاه، بانک، پست، داروخانه و کلوب‌هایی برای تبلیغات کمونیستی نیز وجود داشت.
بلوک ساختمانی پایه که در مناطق مسکونی شهرهای سوسیالیست به مایکرو رایان معروف شد، از یک واحد همسایگی فضاهای زندگی با فرم بلوک‌های مشابه حمایت می‌کند. هر مایکرو رایان به شکل بخشی از یک سلسله مراتب ارائۀ خدمات بود. چند مایکرو رایان با هم، یک مجموعۀ بزرگتر و استاندارد مسکونی را برای ارائۀ خدمات در سطح وسیع‌تر شکل می‌دهند. مایکرو رایان مجموعه‌های مسکونی ۴ یا ۵ طبقه هستند که در یک بلوک با هم قرار می‌گیرند. دسترسی به آن‌ها از طریق مسیر سواره، پارکینگ و راه موازی با یک بلوار بزرگ تأمین می‌شود.
مرکز یک «رایان» مشتمل بر یک مجموعۀ وسیع از مؤسسات و خدمات؛ یک پارک، یک استادیوم، یک سوپرمارکت، رستوران و سینما بود. این برنامۀ سازمانی صرف‌نظر از تفاوت‌های فرهنگی و اقلیمی در نواحی مختلف در سراسر اتحاد جماهیر شوروی اجرا شد.

مایکرو رایان، یک جامعه خود‌گردان است که تمام آنچه که برای آسایش ساکنان نیاز است را فراهم می‌کند. این الگو، به همراه صنعتی‌شدن و با شاخصه عدم وجود تنوع در نواحی مسکونی خود را نشان داد

شهر دوشنبه، نمونه‌ای از مایکرو رایان

تقابل میان شهر قدیمی و شهرجدید
الگوی «مایکرو رایان» در سراسر اتحاد جماهیر شوروی تکرار شد و هدف آن، تبدیل این «شهر ایدئولوژیک» به شهر آینده بود. این بدان معنی بود که سیاست در قبال شهر‌های قدیمی، خالی‌کردن آن‌ها از جمعیت و سپردن آن به‌طورکامل به گردشگران برای تحسین بناهاست. در سیستم مایکرو رایان دسترسی به زیر‌ساخت‌های شهری برای همه یکسان است. ساختار گسترده‌شده بخش جدید شهر در تضاد و یا رقابت با ساختار مسکونی متراکم شهر قدیمی است. در نتیجه بخش تاریخی، عملکرد خود را به عنوان مرکز شهر از دست داده بود.
این جابه‌جایی جمعیت به‌صورت فعال توسط دولت حمایت می‌شد: کسانی که آپارتمان نو می‌خواستند، برای زودتر به دست‌آوردن آن، مدت کوتاهی در شهر قدیمی ساکن می‌شدند. با این وجود بسیاری از مردم همچنان در شهر قدیمی ماندند. شهر سنتی در مقابلِ تغییر مقاومت کرده و به لحاظ اجتماعی همچنان نمایش‌گر جامعۀ محلی بود. سازمان شهری که با محلات خودنمایی می‌کرد بسیار پایدار می‌نمود به‌نحوی که دولت تلاش کرد برای کنترل مؤثرتر، اندازه آن‌ها را کوچک‌تر کند. به‌لحاظ تیپولوژی، شهر سنتی و شهر شوروی در مقابل هم قرار داشتند؛ راه‌های پر‌پیچ و خم و دیوار‌های بدون بازشو شهر سنتی با سر راستی و باز‌بودن شهر شوروی که نسبت فضای پروخالی در آن برعکس است. حیاط‌ها، شبکۀ حمل‌و‌نقل، و میادین تنها ۳۰ در‌صد سطح محله را اشغال کرده و ۷۰ درصد سطح محله را ساختمان‌ها تصرف کرده‌اند، در حالی‌که در ناحیه‌های شهر شوروی تنها ۲۰ درصد سطح ناحیه به ساختمان‌ها تخصیص یافته است. هرچند حیاط‌های خصوصی شهر سنتی با حیاط اشتراکی مایکرو رایان قابل مقایسه است و به همان اندازه نیز دامکوم، مرکز اجتماعی و ریش سفید محله محسوب می‌شود. به‌علاوه وقتی محدودیت‌های فضایی و اجتماعی اجازه می‌داد، مثل محله عمل می‌کرد، به‌نحوی که گاهی محله نامیده می‌شد که خود نشان از تمایل نهفته مردم در بازگشت به شیوه‌های سنتی در تصمیم‌گیری‌ها است. پس از استقلال جمهوری‌های شوروی سابق، مردم ساکن در مایکرو رایان‌ها دست‌به‌کار تغییرات اساسی در شکل ساختمان‌های خود شدند.

بیشتر بخوانید:
بررسی طرح توسعه دانشگاه تهران از منظر حقوقی

جمع‌بندی
اجرای طرح شهر برای جامعۀ بدون‌طبقۀ شوروی، کاملاً برعهدۀ دولت بود. با از بین‌رفتن اتحاد جماهیر شوروی، عملاً تلاش برای ایجاد یک جامعۀ بدون طبقه، ناتمام ماند. به‌علاوه، علی‌رغم اینکه شوروی توانست معماری «مایکرو رایان»‌ها را در سرتاسر آسیای میانه توسعه دهد، اما در مقیاس شهر، این واحد پایه نتوانست نقش کلیدی مورد انتظار در ساخت شهر بدون‌طبقه ایفا کند و ما امروزه شاهد رواج الگوهای زیستی متفاوت از آنچه شوروی خواهان آن بود، هستیم. شهر سنتی بر پایۀ محلات همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد اما شهر شوروی علی‌رغم حمایت‌های دولتی نتوانست انتظارات را برآورده کند. رجوع مردم به شهر و الگوهایی که از منظر مارکسیسم-لنینیسم، موجد طبقۀ بورژوا در شهر‌های آسیای میانه است و اقبال به سبک‌های معماری زمینه‌گرا که نمونۀ عالی آن در سنت معماری‌و‌شهر‌سازی آسیای میانه، تاریخی طولانی دارد، اگر نشانۀ قطعی پیروزی شهر سنتی آسیای میانه بر شهر شوروی نباشد، حداقل، شکست طرح شهر ایدئولوژیک را اثبات می‌کند.

نویسنده: رضا کسروی / کارشناس ارشد معماری منظر
منبع متن: ص۶۶-۶۷ ماهنامۀ تخصصی منظر ، شماره ششم ، اردیبهشت ۱۳۸۹.

|
به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.