برنامه آتی نظرگاه
نشست "گردشگری مذهبی در ایران؛ ظرفیت ناشناخته | چهارشنبه ۱۶ بهمن ماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۶
Thursday, 1 October , 2020
امروز : پنج شنبه, ۱۰ مهر , ۱۳۹۹ - 14 صفر 1442
شناسه خبر : 3607
  پرینتخانه » اخبار تاریخ انتشار : ۱۳ دی ۱۳۸۹ - ۱۷:۲۸ | 249 بازدید | ارسال توسط :

تاملی بر مطالعه فرهنگی و اجتماعی خانه/قسمت سوم

زندگی در خانه سنتی بر پایه ارزش های سنتی و هنجارهای مشترک شکل می گیرد در حالیکه در خانه مدرنیته زندگی با تکیه بر ارزش های فردی و فردگرایی از اهمیت برخوردا است.
مدرنیته و تحول فرهنگی خانه
شناخت اثرات مدرنیته بر الگوهای سکونت و فرهنگ خانه تمام جوامع معاصر علی الخصوص جوامع در حال پیشرفت فرایند بسیار پیچیده ای را به همراه آورده است. تحولات مدرن در این کشورها باعث این شده که فرایندهای ارتباطی پیچیده ای بین فرهنگ ها و خرده فرهنگ ها از طریق فرایند ادغام و اشاعه فرهنگی بوجود آورد و به شکل گیری کلیت منسجم و یکپارچه ای فرهنگ جدیدی این خرده فرهنگ ها را سوق دهد. به خاطر همین است که آن تناسب تاریخی و سنتی بین خانه و فرهنگ از میان رفته است و فرهنگ جوامع به یک فرش ” چل تکه ای” با سلایق گوناگون چون یک سوپر مارکت بزرگ تبدیل شده اند که همه چیز در آن یافت می شود. در واقع در خانواده های ایرانی بدون توجه به باورهای شرعی همگی به سمت داشتن آشپزخانه های اُپن ( باز) سوق یافته اند، دیگر در خانه های امروزی بخش اندرونی و بیرونی معنا ندارد و کمتر می توان در خانه و سبک های معماری فضاهای داخلی منازل مسکونی تحلیلی از نشانه های دینی و جهت گیری های مذهبی افراد یافت. با توجه به اینکه رشد فرد گرایی علاوه بر اینکه در کلانشهرها و شهرستان های ایران رشد یافته است و همچنین روستاهای ایران هم از این مسئله بی بهره نبوده اند مفهوم حریم خصوصی اهمیت بسیاری یافته است و جمع گرایی ها و ارزش های جمعی در خانه جای خود را به ارزش های فردی و فرهنگ فردگرایی داده است. در شهرها فرزندان اتاق های مخصوص به خود را دارند و … این مسائل یبانگر این است که در فرهنگ خانه های ایرانی نمادها و نشانه های درون خانه ها و برون خانه کمتر بیانگر روح فرهنگ سنتی است.
در واقع تحولات مدرنیته ای که در غرب مشاهده می کنیم به دلیل اینکه این پیامد خاستگاه اش در آن کشورهاست یک نوع فرایند یا روند طبیعی و تاریخی می باشد اما برای جوامع غیرغربی از جمله ایران در تمام عرصه ها و مولفه ها همچنین مؤلفه خانه این پیامد با تعارض گسترده و تغییرات بسیار فراوان در سبک زندگی مردم روبرو بوده است که این تحولات و تعارضات در تمام سطوح و وجوه زندگی و جامعه ایران مشاهده می شود.

عقلانی گردیدن و امروزی بودن خانه
یکی از پیامدهای مدرنیته که تأثیر بسیاری بر شکل، کارکردها و فضای درونی خانه سنتی اثر می گذارد و به نوعی سنت زدایی را در خانه بوجود می آورد در قالب امروزی شدن یا امروزی بودن خانه مورد مطالعه و پژوهش قرار می گیرد. مقصود ما از امروزی بودن یا امروزی گشتن خانه ، بریدن خانه از گذشته ( سنت) و تاریخ از یکسو و هماهنگ شدن با شرایط زمان حال از سوی دیگر مد نظر می باشد.در جامعه سنتی استفاده از مصالح و مواد ساخت خانه دارای هویت تاریخی است که امروزه می توان در ابناهای بسیار قدیمی که به عنوان میراث فرهنگی در جوامع به خصوص در ایران جنبه گردشگری و جهانگردی دارد و حتی قدیمی و بسیار کهن می باشد مورد مشاهده و مطالعه قرار داد؛ که چگونه بنا شده اند. در واقع این مواد و مصالح همراه با خود نوعی تاریخ و گذشته را حمل می کنند. خانه هایی که دارای شناسنامه و اصل و نسب دارند و حتی با خود هویت فرهنگی و تاریخی برای این مرزو بوم بوجود آورده اند؛ جزء خانه های سنتی است.
در واقع چنین هویت و تباری به خانه منزلت و اعتبار می بخشد. در جامعه سنتی یا پیشامدرن خانه کمتر جنبه موقتی به خود می گیرد و خانواده اغلب در تمام طول عمر خود تا چند نسل هرگز جای خود را جا به جا نمی کند، و این خانه بین خانواده به عنوان میراث به ارث می رسد. درچنین موقعیت هایی خانه پایگاه نسبتاً ثابتی است که ممکن است چندین نسل را در خود جای دهد و استمرار این چند نسل در یک خانه آن را به حافظه عینی و مادی تبار خانواده و خاندان تبدیل کرده است و همراه با آن نوعی حافظه تاریخی را بوجود می آورد. بر اساس چنین ویژگی هایی که از خانه سنتی بیان کردیم حراست و حفظ خانه یعنی حراست از میراث خانوادگی است. اما با پیدایش معماری مدرن از قرن بیستم به بعد که جوامع به سرعت تحول یافته اند و خیز پرشتابی به سمت مدرنیته و فرامدرنیته بر داشته اند الگوهای تازه ای از خانه ها با کارکردهای جدید و مدرن بوجود آمد.در واقع معماری مدرن در خانه ها را به سمت ۱- کوچک بودن.۲-ساده بودن.۳-حداکثر از فضاء بهره بردن .۴-فاقد نشانه و رنگ داشتن.۵-تقسیم کار فضایی ایجاد کردن. و… که مهمترین ویژگی های معماری مدرن سوق یافته است و به نوعی خانه امروزی بودن یا امروزی گشتن را شکل داده اند.
در واقع چنین خصوصیاتی هم در شکل خانواده بوجود آمده است و خانواده هسته ای با ویژگی هایی که در بالا برای خانه های مدرن بیان کردیم در جامعه مدرنیته شکل روزافزونی به خود گرفته است. در واقع ویژگی هایی که برای معماری مدرن بیان شد بیانگر وجوه عقلانی شده مسکن و خانه می باشد. که این وجوه به معنای تلقی کردن ابزاری و مصرفی بودن خانه در عصر حاضر را می رساند که این وجوه براساس کارکردهای محاسبه پذیر و کمی سنجیده می شود.شهری شدن خانه
شهری شدن فرآیندی است که به واسطه آن نسبت جمعیت شهرنشین همراه با بسط و گسترش شبکه های ارتباطی، فعالیت های اقتصادی، سازمان سیاسی و اداری در مناطق شهری افزایش می یابد. « شهری شدن فرآیندی تاریخی است که قدمت طولانی دارد.و همراه است با تغییراتی در مقیاس های خرد میانی و کلان، تغییرات و پیامدهایی که نه تنها در تمامی طول فرآیند شهری شدن از شکل و ماهیت همگون و یکسانی برخوردار نیستند بلکه این تغییرات و پیامدها در مناطق مختلف نیز تفاوت محسوس را از خود نشان داده اند…. به تعبیر جامعه شناسانی چون زیمل، ردفیلد، ویرث و دیگران شهری شدن شیوه زندگی جدیدی است که حیات ذهنی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، و سیاسی ویژه خود را دارد. در شهر اشکال جدیدی از سازمان و کنترل اجتماعی مطرح می شوند، اشکال قدیمی پیوستگی، اصلاح می شوند و یا حتی نامناسب تلقی می شوند، شبکه های خویشاوندی گستردگی و اهمیت قبلی خود را از دست می دهند، تقسیم کار و تفکیک اجتماعی روز به روز گسترده تر می شود، رقابت و ستیز اجتماعی ظهور تازه ای در عرصه های مختلف حیات اجتماعی می شود. با فراهم شدن فرصت های جدید برای تحرک اجتماعی نظام قشربندی اجتماعی تازه ای تجربه می شود و در نهایت سبک زندگی صورت جدید و متغیری را به خود می گیرد.» ( غفاری- ابراهیمی لویه،۱۳۸۴: ۹۳-۱۹۲)
در واقع امروز در جوامع از جمله در ایران هویت یابی و جامعه پذیری فرزندان و کودکان ما در مکان ها و فضاهای مختلف شهر چون ( مدرسه-خیابان- سینما- پارکها- کافی شاپ ها و…) و حتی از طریق رسانه های تصویری و مجازی شکل می گیرد اما در گذشته چنین فرایندهایی در خانه بوجود می آمده است و با روش های بسیار سنتی و قدیمی شکل می گرفته است. اما امروزه این شیوه ها متفاوت و متنوع و متمایز گردیده است.
در واقع خانه ها در شهر جزء کوچکی از شهر و در ارتباط با شهر معنا پیدا می کند. در واقع بر اساس ویژگی های شهر خانه های شهری شکل و هویت به خود می گیرد. این مسئله را امروزه می توان در نواحی مرکزی ایران در استان یزد یافت که به دلیل حفظ هویت سنتی و فرهنگی خانه ها از نمای بیرون با همان موقعیت تاریخی و بافت قدیمی شکل و بنا می گیرد اما اینچنین خانه هایی از درون کاملاً متحول شده و مدرنیته و شهری گردیده است.
در واقع شهرها تعیین کننده هویت تاریخی خانه ها محسوب می شود، که می توان در مناطق و محلات قدیمی شهرها به اینچنین خانه هایی دست یافت. در بخش های بسار قدیمی و محلات سنتی شهرها هنوز خانه هایی یافت می شوند که دارای حافظه های ملی، فردی، و تاریخی است. اما در دنیای مدرن و شهرهایی که به سمت مدرنیته سوق یافته اند این ویژگی ها یافت نمی شود.
توسعه شهرنشینی و شهری شدن، خانه ها را متحول کرده است و بسیاری از کارکردهای سنتی اش را مانند خانه به مثابه غذا خوردن، محل تفریح، و آسایش، محل ملاقات و میهمانی، محل جشن ها و برگزاری آیین ها و محل کار و البته تولید، همه چیز به جزء محل خواب را به سایر فضاهای شهری منتقل کرده است. در واقع رستوران ها و کافی شاپها، ییلاقات ، مجموعه های آبی و تفریحی، پارک ها، باغها و تالارها، ورزشگاه ها، سینماها، خیابان ها، پاساژها و سنترشاپ هاو…. همگی از فضاها و مکان هایی است که جایگزین کارکردهای سنتی خانه شده است و این مسئله تحت تأثیر شهرنشینی و افزایش روند شهری شدن جوامع از جمله ایران می باشد. در واقع شعاری که در جای جای فضاهای شهری ما با آن روبرو هستیم که ” شهر ما خانه ما” جنبه واقعیتی امروزه پیدا کرده است.، بر این اساس بخش عمده ای از اوقات زندگی در شهر و فضاها و مکان های گوناگون شهری جایگزین خانه ما شده است. در نتیجه وقت بسیار کمی از اوقات خود را به درون خانه اختصاص می دهیم در حالی که در گذشته اکثر اوقات خود را در خانه سپری می کردیم، چنین زمانی هایی باعث شکل گیری خاطرات و تجربیات کودکی ما می شده است، اما در عصر حاضر خاطرات ما دیگر هیچگونه اختصاصی به خانه ندارد.
نتیجه گیری
درک و معنای فهم خانه در بستر امروزی از مسائل مهمی است که رشته های علوم اجتماعی با گرایشات ” جامعه شناسی- انسان شناسی – مطالعات فرهنگی – برنامه ریز رفاه اجتماعی و…” می تواند مورد بررسی قرار گیرد. خانه امروزه همچون گذشته یکی از مؤلفه های اساسی سبک زندگی و زندگی روزمره تلقی می شود. در واقع در این مقاله سعی بر این کرده ایم که با یک تلفیق سنت و مدرنیته به فهم کلیت سبک زندگی خانه در ساختار گذشته و امروز بپردازیم و برخی از پارامترهای این تقابل را که در طرح مساله بیان کرده بودیم در متن تشریح کنیم. در واقع توصیف  فهم زندگی مدرن و گذشته خانه در ایران از اهمیت فراوانی برخوردار است همین اهمیت بیانگر این است که فرهنگ خانه در هر جامعه ای از یک اهتمام ویژه ای برخوردار است.
در واقع با توجه به مطالعه سنت و مدرنیته ای که در زمینه فرهنگ خانه در مقاله به آن اشاره کرده ایم باید به یکسری از مواردی که در سطور ذیل آورده ایم و بیانگر سنتی بودن و مدرنیته بودن فرهنگ خانه را بیان می کند اشاره کنیم.
•    زندگی در خانه سنتی مبتنی بر پایه تولید سامان می گیرد در حالیکه در خانه مدرنیته آنچه که اساس می باشد مصرف می باشد.
•    زندگی در خانه سنتی بر پایه ارزش های سنتی و هنجارهای مشترک شکل می گیرد در حالیکه در خانه مدرنیته زندگی با تکیه بر ارزش های فردی و فردگرایی از اهمیت برخوردا است.
•    زندگدی و فضاهای خانه های سنتی بر مبنای کار پایه ریزی شده است در حالیکه در زندگی خانه مدرن رفاه و آسایش نسبت به کار اهمیت بسیاری دارد.
•    در فضاهای خانه سنتی هریک از فضاءها دارای ارزش کاربردی و و جمعی است در حالیکه در خانه مدرن و زندگی در آن ارزش های نمادین و نشانه های هنری و خلاق از اهمیت فراوانی برخوردار است.
•    خانه سنتی با توجه به اینکه روح جمعی بسیار قوی بر فضای ارتباطی بین افرادش حاکم است سرمایه های اجتماعی در حال تقویت است در حایکه زندگی در خانه مدرن به دلیل رشد فردگرایی و بی اعتمادی که ناشی از پیامدهای اجتماعی و فرهنگی و حتی اقتصادی در جامعه بوجود آمده است. سرمایه های اجتماعی افراد و عدم اعتماد بین افراد به سردی و افول کشانده شده است.
•    در خانه های سنتی به دلیل روح جمعی حریم خصوصی معنا ندارد و لی در خانه مدرن فضاهای اختصاصی و حریم خصوصی از اهمیت بسیاری برخوردار است.
•    وجود روحیه پدر سالاری و مردگرایی از نشانه های بارز خانه های سنتی است و زن و فرزند و حتی زمین و خانه در تملک پدر می باشد و او تصمیم گیرنده است. در حالیکه مدرنیته اشاره به حریم های خصوصی و مشارکت همه جانبه افراد در خانه برای مسائل می کند.
•    فمنیست ها معتقدند که باید زنان را از حریم خصوصی خانه به عرصه های عمومی کشاند  ولی در خانه سنتی زن در چاردیواری باید بماند وبه آشپزی- تربیت بچه ها و نظافت و ایجاد رفاه و آسایش مرد خود بپردازد. و…
با توجه به پیامدهایی عقلانی شدن- شهری شدن- عرفی گردیدن-بروکراتیزه شدن- تجاری گردیدن- رسانه ای شدن- فردگرایی شدن- عرفی شدن- دموکراتیک شدن و امروزی بودن و…  که از موارد بسیار مهم تحولات مدرنیته فرهنگ خانه است در قالب مطالعات انسان شناسی و جامعه شناسی می توان پژوهش های بیشتری در این زمینه انجام داد.

منابع و ماخذ
امیری، ن،۱۳۸۷، ” فرهنگ خانه” ، قابل دسترس در http://amiri-m.blogfa.com.
حائری، محمد رضا۱۳۸۹،” مفهوم خانه یا خانه مفهوم”، قابل دسترس در http://www.aftab.ir.
سلیمانی،رضا، ۱۳۸۶،” مفهوم خانه و سکونت”،  قابل دسترس درhttp://khakodel.blogfa.com.
عسگری خانقاه- اصغر، شریف کمال-محمد،۱۳۸۰،”  انسان شناسی عمومی”، نشر سمت، تهران.
غفاری- غلامرضا، ابراهیمی لویه- عادل،۱۳۸۴، ” تغییرات اجتماعی”، نشر آگرا- نشر لویه، تهران.
فاضلی، نعمت الله،۱۳۸۵، ” مفهوم فرهنگ خانه در ایران”، قابل دسترس در http://www.isa.org.ir.
—–،———،۱۳۸۶، ” مدرنیته و مسکن ( رویکرد مردم نگارانه به مفهوم خانه، سبک زندگی روستایی و تحولات امروزی ان)”، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره ۱، دوره پاییز، صفحات ۶۳-۲۵ ، تهران.
——،——-، ۱۳۸۶،” مردمنگاری خانه داری و خانه داری یک مردم نگار”، قابل دسترس در http://www.farhangshenaci.com/ persian
فکوهی، ناصر،۱۳۸۱،” تاریخ اندیشه ها و نظریات انسان شناسی”،نشر نی، تهران.
——-،——-،۱۳۸۳، ” انسان شناسی شهری”، نشر نی، تهران.

نویسنده : محمد حسن شربتیان
به نقل از : سایت انسان شناسی و فرهنگ

۰/۵ ( ۰ نظر )
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.