برنامه آتی نظرگاه
نشست "گردشگری مذهبی در ایران؛ ظرفیت ناشناخته | چهارشنبه ۱۶ بهمن ماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۶
شناسه خبر : 7250
  پرینتخانه » شهر, مبانی شهر تاریخ انتشار : ۰۱ بهمن ۱۳۹۹ - ۹:۰۰ | 75 بازدید | ارسال توسط :
پشتیبانی شهر و بندر از یکدیگر در شهرهای ساحلی

شهر-بندرها براساس چه المان هایی هویت پیدا کرده ‌اند؟

در شهر-بندر همزمان که بندر تأمین کننده فعالیت‌ بازرگانی برای مردمان است، شهر نیز در تعامل با فعالیت‌ بندری نیازهای تدارکاتی و لجستیکی را پشتیبانی می کند.

اگر تجارت را محور اصلی شکل‌ گیری شهرهای بندری قرار دهیم و بندر را مکانی ایمن برای واردات و صادرات و جابجایی کالا در نظر بگیریم، الگوی توسعه شهر-بندرها بر کدامیک از المان های شهری استوار است؟ عناصر بنیادین شهرهای بندری کدامند؟ شهرهای بندری تا چه اندازه توانسته ‌اند از ظرفیت‌ های دریایی بهره‌ مند شوند و زندگی شهری را با دریا پیوند بزنند؟ جهت تبیین موضوع، بندر انزلی به عنوان نمونه مطالعاتی چه پاسخی به سوال یاد شده دارد؟

بندر انزلی در منطقه جلگه ‌ای و ساحلی قرار دارد که از شمال به دریای خزر و از جنوب به مرداب انزلی و از شرق با ۴۱ کیلومتر به رشت و از غرب با ۲۳ کیلومتر به تالش محدود می شود.

شهرسازی در شهر-بندر انزلی از اقتصاد مبتنی بر تجارت دریایی این استان تأثیر پذیرفته است.  تا اوایل قرن ۱۸ م ، زمانی که خسروخان گرجی والی گیلان زیرساخت های جدید شهری را در دهانه تالاب انزلی بنا بگذارد، بنادر دیگری همچون «پیربازار» نقش محوری را در مبادلات کالایی در این منطقه را برعهده داشته است.

بندر انزلی گذرگاهی صعب ‌العبور برای شناورها محسوب می‌ گردید و این کرجی‌ رانان بودند که تردد مسافر و کالا را از دریای خزر تا درون تالاب و پیربازار را تسهیل می‌گردند و حمل و نقل آبی عنصر اصلی مورفولوژی شهری انزلی را تعیین می‌کرد. مروری بر مورفولوژی تاریخی این شهر گویای اینست که لنگرگاه به عنوان مکانی برای تخلیه و بارگیری و انبارداری و تجارت در این بندر بوده و سایر فعالیت های شهری پشتیبان این دو حرفه محسوب می‌ شدند.

کرجی رانی اگرچه یک حرفه سخت و طاقت فرسا به شمار می رفت ولی زندگی در دریا برای مهاجران وارده در این شهر را فراهم می‌کرد و پیوند عمیقی میان جوامع محلی با فعالیت‌ های دریایی برقرار بود. مجموعه این عوامل باعث می گردید تا مورفولوژی این شهر بندری با نمونه رایج در شهرهای فلات مرکزی که سه مؤلفه ارگ، بازار و مسجد جایگاه محوری در شهر دارد تفاوت داشته باشد.

شکل‌ گیری و توسعه کالبدی بندر انزلی، به طور طبیعی مدیون موقعیت ممتاز و بندرگاهی آن در کرانه دریای خزر و بهره ‌مندی از مزیت اقتصادی این موقعیت بوده که نخست در حوزه تجاری و سپس در حوزه گردشگری استقرار یافته است. بندر انزلی بر محور سازه ‌هایی مانند گمرک، بارانداز، انبار کالا، بازار ساحلی، کارگاه کشتی ‌سازی، و فانوس دریایی[۱] شکل گرفته و توسعه یافته‌ است و تجارت دریایی عنصر حیاتی تداوم و پایداری این ‌گونه سازه‌ های شهری به شمار می ‌رود.

این روند به منظور بهره ‌گیری از حداکثر ظرفیت آبی و دریایی در شهر انزلی تا نیم قرن اخیر تداوم داشته است تا اینکه مباحثی همچون آلودگی زیست محیطی و ترافیک بندری، کاهش اشتغال در بنادر و عدم توجه در طرح های جامع و برنامه ریزی های شهری به نقش آب در زندکی شهری موجب گردید شهرهای بندری کشورمان نتوانند از ظرفیت ‌های دریایی بهره‌ مند شوند و زندگی شهری را با دریا پیوند بزنند؟ تصاویر زیر موقعیت جغرافیایی و نمونه ‌هایی از عناصر هویت ساز شهر-بندر انزلی در دو قرن اخیر را نشان می دهد.

تصویر ۱: موقعیت جغرافیایی و نمونه‌ هایی از عناصر هویت ساز شهر-بندر انزلی در دو قرن اخیر.

بررسی گزارش های تاریخی متقدم و نیز نقشه سال ۱۸۲۶م (نقشه زیر) بندر انزلی به خوبی نشان می ‌دهد که نخستین سازه ‌های هویت بخش این شهر، با دریا و اقتصاد تجارت دریایی، پیوند مستقیم و ذاتی داشته ‌اند. نخستین نقشه شهر انزلی، یکی از اسناد معتبر به لحاظ ویژگی‌ های نقشه ‏ای (مقیاس و ساختار ژئومتریکی) است که درک به نسبت روشنی از وضعیت بندر انزلی در مرحله آغازین توسعه آن می ‎دهد، نقشه ای که در سال ۱۸۲۶ م/ ۱۲۰۵ ه.ش، توسط یک گروه از افسران نقشه ‌بردار روسی به سرپرستی ناسکوف، تهیه شده است.

در سال ۱۸۲۶ یعنی زمانی که بندر انزلی در آغاز راه توسعه اقتصادی قرار داشت، دارای ۳۷۵ باب خانه بود که در انزلی و جزیره‌ ها و محله‌ های پیرامون آن سکونتگاه مردم آن بود. از نکات قابل توجه در نقشه مذکور و راهنمای آن، بافت جمعیتی و کاربری آن است به طوری‌که وجود انبارهای ماهیگیری، تجارتخانه‌ ها و کلیسای ارامنه، حاکی از مرکز اشتغال و بازرگانی دریایی شهر-بندر انزلی برای انواع قومیت‎ ها و مذاهب کشور و خارجی‌ ها دارد که به عنوان کانون اقتصادی-تجاری در شمال غربی کشور و دروازه ‌ای برای تجارت دریایی با کشورهای اروپایی و روسیه محسوب می‌ گردید و بر پایه همین اصل، الگوی شهری انزلی متأثر از سازه ‌های تجاری دریایی قرار گرفته است.

تصویر ۲:  نقشه مهندسی بندر انزلی توسط ناسکوف در سال ۱۸۲۶م/۱۲۰۵ هـ.ش. (منبع: اسناد تصویری ایران)

به عبارت دیگر، همزمان که بندر تأمین کننده اشتغال و فعالیت‌ های بازرگانی برای مردمان شهر پیرامون خود است، شهر نیز در تعامل با فعالیت‌ های بندری نیازهای تدارکاتی و لجستیکی بندری را پشتیبانی کرده و در رونق تجارت بندری نقش ایفا نموده و محور توسعه شهری را براساس المان های تجارت دریایی و بندری و توسعه آن قرار می ‌دهد.

[۱] منار یا چراغ راهنمایی از معدود آثار باقی مانده است که در بایگانی راکد شهرداری نامه ‌ای از سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران مورخ ۴ تیرماه ۱۳۵۱ شمسی موجود که در گزارش آن آمده است. «منار چراغ راهنمایی بندر پهلوی به منزله فانوس دریایی بحر خزر به منظور هدایت دریانوردان ساخته شده و مدت ‌هاست مورد استفاده کشتی رانان و دریانوردان بوده است. معلوم است که این منار به نام چراغ دریایی شهرت دارد و در زمان حکومت خسروخان گرجی والی گیلان بین سال های ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۴ ه.ق ساخته شده و طبق تحقیق و نوشته مسافرین خارجی این مناره شاخص و سمبل معرفی بندر پهلوی در گذشته بوده است (عزیز طویلی، ۱۳۸۳٫ ۶۹۷).

نویسنده : یونس غربالی‌مقدم | منبع خبر : نظرآنلاین
به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.