برنامه آتی نظرگاه
نشست "جایگاه طرح جامع در مدیریت امروز شهر تهران" | سه شنبه 31 اردیبهشت ماه 1398 | از ساعت 17
Friday, 24 May , 2019
امروز : جمعه, ۳ خرداد , ۱۳۹۸ - 20 رمضان 1440
شناسه خبر : 1500
  پرینتخانه » شهر, معماری تاریخ انتشار : ۲۵ شهریور ۱۳۹۷ - ۱۶:۲۶ | 167 بازدید |

بدا به حال شیراز، بدا به حال ما

طمعِ افزایش ارزش اقتصادی زمین در بافت‌های تاریخی، بسیاری از چشم‌های پشت پرده را متوجه بافت‌های تاریخی شهرها کرد. معمولاً هم دست‌درازی‌ها به ظاهر با نیتی خیر شروع می‌شود: بهسازی و سامان‌دهی و… . داستان بافت تاریخی شیراز نیز چنین بود.

تخریب سازمان‌یافتۀ بافت‌های تاریخی در ایران پیشینۀ کمی ندارد. اولین تخریب‌ها در ابتدای قرن حاضر شروع شد، ولی از‌هم‌گسیختن و متلاشی‌کردن گستردۀبافت تاریخی شهرهای ایران از اواخر دهۀ شصت شروع شد. ماجرایی غمناک که بر شهرهای زیادی رفت: بافت تاریخی شیراز ، کرمان، اصفهان، مازندران، مشهد و… . از میراث عظیم شهرهای ما، جز در انگشت‌شماری همچون یزد، چیز زیادی باقی نمانده است. امروز از آن بافت‌های زنده در شهرهای‌مان، تکه‌پاره‌هایی نیمه‌جان در این کوچه و آن محله به‌جا مانده است و حتی پیکری هم برای تدفینشان ندارند.

یکی از دلایل این هجوم هولناک، حضور بسیاری از مراکز اقتصادی شهرها در همان بافت‌های تاریخی است. طمعِ افزایش ارزش اقتصادی زمین در بافت‌های تاریخی، بسیاری از چشم‌های پشت پرده را متوجه بافت‌های تاریخی شهرها کرد. معمولاً هم دست‌درازی‌ها به ظاهر با نیتی خیر شروع می‌شود: بهسازی و سامان‌دهی و… . داستان بافت تاریخی شیراز نیز چنین بود.

اگر در دهۀ شصت به حرم شاه چراغ (ع) می‌رفتیم، ماکتی از طرح توسعۀ حرم در آن‌جا قرار داشت؛ طرحی نسبتاً معقول برای توسعۀ حرم شاه چراغ به‌سوی مسجد نو و خیابان‌های اطراف. سرنوشت این طرح مجهول ماند و امروز هم خبری از آن ماکت در حرم شاه چراغ (ع) نیست. اما در سال ۱۳۷۶ خبر از آغاز طرح «بین‌الحرمین» در شیراز رسید: طرحی به وسعت ۷۰،۰۰۰ مترمربع که شاه چراغ را به حرم سید علاءالدین حسین متصل می‌کرد. هفت هکتار از بافت تاریخی شیراز به سرعت نابود شد و در نتیجه، اتصال شمال و جنوب بافتِ باقی‌مانده به کلی قطع گردید! بافتی ارزشمند که احتمالاً لایه‌های زیرین آن، تاریخی به قدمت قرن ۳ هجری داشته و حال در زیر طرح بین‌الحرمین مهروموم گشته بود.

در اواسط دهۀ هشتاد، طرح «نیکان» در شیراز کلید خورد: این بار سازمان‌دهی و بهسازی بازار طلافروشان در نزدیکیِ مدرسۀ تاریخی خانِ شیراز مد نظر بود؛ باز هم به ظاهر با نیتی خیر، و حتی این بار حریم درجۀ یک مدرسۀ خان را نیز مشخص کردند. ولی معلوم نیست ناگهان از کجا جوازِ گسترش این ساخت‌وسازها تا درون حریم درجه‌یک و تا ۱۰متریِ مدرسۀ تاریخی رسید. ۳۵،۰۰۰ مترمربع دیگر از بافت تاریخی شیراز را، این بار شرکت عمران و بهسازی وزارت مسکن تبدیل به پاساژ کرد! پاساژی که تا رگ گردنِ مدرسۀ صفویِ ملاصدرا هم جلو می‌آید.

اما تمام این فجایع در برابر طوفانی که در راه بود، ناچیز به نظر می‌رسد: در سال ۱۳۹۰، از غرب و جنوب مسجد نو، خیابان «۹ دی» در شیراز احداث شد. ۱۳۰ پلاک خانه که بسیاری‌شان هم ارزشمند بودند، با وجود مقاومت دلسوزان و سازمان‌های مردم‌نهاد باز به راحتی خراب شدند و هنوز فاجعۀ اصلی در راه بود: خبردار شدیم که این بار ۵۷۰،۰۰۰ مترمربع دیگر از بافت تاریخی شیراز قرار است طعمۀ گسترش طرح بین‌الحرمین شود، چیزی نزدیک به یک پنجم بافت تاریخی شیراز، چیزی تقریبا به وسعت آستان قدس رضوی؛ طرحی سلیقه‌ای و بدون کارشناسی‌های لازم که هیچ وقت جزئیات آن به طور شفاف در اختیار عموم کارشناسان و دلسوزان قرار نگرفت. فلکه‌ی احمدی را هم به شبستان‌های حرم ضمیمه کردند؛ فلکه‌ای که می‌بایست معبری عمومی برای استفادۀ عموم شهروندان می‌بود.

از بافت تاریخی شیراز چه باقی ماند؟! ۷ هکتار در ۱۳۷۶ و ۳.۵ هکتار در میانۀ دهۀ ۸۰ نابود و طعمۀ سودجوییِ دست‌های اقتصادی پشت پرده شد. تخریب ۵۷ هکتار دیگر هم در سال ۱۳۹۰ کلید خورد. آنچه از بافت پاره‌پارۀ تاریخی شیراز باقی می‌ماند نیز توسط خیابان‌کشی‌های جدید قیچی می‌شود (مثل خیابانی که در غرب شیراز از فلکۀ مشیر به پاساژ زمرد در نزدیکی دروازۀ کازرون کشیدند). امروز خوشبختانه شورای جدید شهر شیراز مجموعاً پشتیبان میراث فرهنگی و بافت‌های تاریخی باقی‌مانده است. ولی اگر این تخریب‌ها فریاد زده نشوند، باید منتظر مرگ قطعاتی دیگر از این بافت نیمه‌جان تاریخی بود. گستاخی نهادهای حریص برای دست‌اندازی به این بافت‌ها به‌قدری است که دیگر حتی به خانه‌هایی که رسماًاز سوی سازمان میراث فرهنگی ثبت شده‌اند هم رحم نمی‌کنند ، چه برسد به چندین پلاک ارزشمند ثبت‌نشده و یا کوچه‌های لابلای این پلاک‌ها.

امروز طرح‌های جدید دولت برای بهسازی و احیای بافت‌های فرسودۀ شهری مطرح است. باید هوشیار بود و پرسید چه هدفی توسط این طرح‌ها دنبال می‌شود؟ آیا قرار است زیر لوای این طرح‌ها فجایعی مانند طرح توسعۀ بین‌الحرمین و طرح توسعۀ ۵۷ هکتاری حرم و … رخ دهد؟ از بافت‌های تاریخی شهر شیراز و صدها شهر دیگر ایران، جز پیکر بی‌رمقی باقی نمانده است. حداقل اگر آن را نجات نمی‌دهیم، حرمت این پیکر را نگاه داریم. خانه‌های تاریخی و ارزشمند این پیکر نیمه‌جان و کوچه‌هایش همگی لایق احترامند. لابلای همین کوچه‌ها و خانه‌ها، سعدی و حافظ و هزار بزرگ دیگر راه رفته و نفس کشیده‌اند.

توضیح تصاویر: خانۀ تخریب‌شدۀ منتصری در شیراز (عکس‌ها از علیرضا گل‌گلی)

بدا به حال شیراز، بدا به حال ما: یادداشت غلامحسین معماریان دربارۀ تخریب خانه‌های تاریخی شیراز

منبع: کوبه

|
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.