برنامه آتی نظرگاه
نشست "احیای لاله زار | تعظیم کدام گذشته | چهارشنبه 24 مهرماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۶
Thursday, 12 December , 2019
امروز : پنج شنبه, ۲۱ آذر , ۱۳۹۸ - 15 ربيع ثاني 1441
شناسه خبر : 738
  پرینتخانه » باستان شناسی تاریخ انتشار : 23 می 2011 - 12:00 | 349 بازدید

Cuneiform

سرزمین ایران از دوران باستان مهد تمدن های گوناگون بوده و لزوما جایگاه تلاقی فرهنگ های مختلف و در نتیجه خطوط مختلف و شاخه های متعدد بوده است.
گسترش خط میخی از مرحله پیدایش به صورت خط تصویر نگار سومری بود و طی سالیلان دراز در خاور نزدیک رواج یافت تا به اوج دومین شکوفایی آن در ایران باستان رسید. برای بررسی سیر تکامل رمزگشایی خط میخی به ناچار باید خط سیری معکوس را دنبال کرد.

مقدمه
در این تحقیق بسیار کوتاه و مختصر سعی دارم به قدیمی ترین خط سرزمین خویش –ایران- بپردازم، یعنی پارسی باستان که به «خط میخی» معروف است. ابتدا در مقدمه اشاره ای به پیدایش و تحول خط می شود و بعد پیدایش و زادگاه خط میخی و تحولات آن و خطوط میخی مختلف در سرزمین های دیگر و بالاخره خط میخی پارسی باستان در زمان هخامنشیان و شرح افسانه پیدایش آن و الفبا و علامات نموداری و سرانجام خط میخی و در پایان جمع بندی اشاره خواهد شد.
پیدایش و تحولات خط(۱)
ابداع و پیدایش خط و اندیشه انتقال تفکر و احساس به صورت علائم و اشارات یکی از پیچیده ترین و شگفت آورترین اختراعات بشر به شمار می رود. امروزه با وجود سیستم های جدید ارتباطی و انتقال اطلاعات، خط هنوز جای اصلی ویژه خود را حفظ کرده است و اگر به تمام این راه های انتقال اطلاعات توجه کنیم جای پای خط را در آن ها می بینیم.
سرزمین ایران از دوران باستان مهد تمدن های گوناگون بوده و لزوما جایگاه تلاقی فرهنگ های مختلف و در نتیجه خطوط مختلف و شاخه های متعدد بوده است. اطلاعات ما در این زمینه بسیار اندک است و زبان شناسی در ایران دوران طفولیت خود را سپری می کند و به جرات می توان گفت خط شناسی که شاخه ای از زبان شناسی است در دیار ما به فراموشی سپرده می شود.
خط به راستی یکی از ارزش های فرهنگی عظیم انسان به شمار می رود و ملت های گوناگون به دو گروه دارای خط و فاقد خط تقسیم می شوند و این امر دلیلی بر ارزش خط است.
به طور کلی خط و زبان اشکال متنوع خبر رسانی هستند. به زبان می توانیم علائم و اشارات را نیز بیفزائیم که همگی محدود به زمان و مکان هستند. یعنی وقتی جهتی را با دست نشان می دهیم و علائمی از قبیل رنگ سبز یا قرمز در علائم راهنمائی و رانندگی و یا گفتار، همگی لحظه ای هستند و باقی نمی مانند و محدود به مکان هستند، یعنی فاصله گوینده تا شنونده باعث شنیدن زبان می شود اما خط بر محدودیت زمانی و مکانی فائق آمده و می تواند جاودانه بماند.(۲)
امروزه که قلمرو تاریخ قابل مطالعه بشر به پنج هزار سال گسترش یافته، می توانیم از رویدادهای سیاسی و فرهنگ مادی و معنوی، خانه ها، لباس ها، روش های زندگی، تفکر مذهبی، حقوقی و علمی آن اقوام باستانی آگاه شویم. رمزگشایی خطوط باستان و زبان های کهن در قرن ۱۹ و ۲۰ از برجسته ترین کارهای بشر است.اصل و منشا خط(۳)
عقیده دانشمندان خط در پیدایش و اصل خط متفاوت است و از آغاز پیدایش آن هیچ دلیل و مدرکی در دست نیست. برخی می گویند که پایه و مایه تمام خطوط از خط فنیقی گرفته شده است و برخی دیگر معتقدند خط فنیفی نیز خود از خط مصری گرفته شده یعنی۲۲ علامت از خط هیروگلیف را گرفته و تشکیل الفبایی دادند که بعدها پایه و اساس سایر خطوط گردید. ولی آنچه تا کنون از نتیجه کاووش ها و کشف آثار قدیم و تحقیق باستان شناسان و استادان خط بدست آمده، و مورد قبول اکثریت اهل فن نیز واقع شده، این است که کلیه خطوط اعم از: لاتینی، یونانی، میخی، سانسکریت، پهلوی، عبری، آرامی، سریانی، حمیدی و سوای خط چینی (ژاپن، کره، سیامی) از خط فنیقی اقتباس شده و خط نامبرده قدیمی ترین خط الفبایی جهان است که در اصل نیز از سومری ها گرفته شده.پیدایش وتحولات خط میخی(۴)
در حدود سه هزار سال پیش از میلاد، در نتیجه تحولاتی در نواحی جنوبی بین النهرین، میان دجله و فرات تمدن باشکوهی به وجود آمد که قدیمی ترین تمدن تاریخ بشر به شمار می آید. بخشی از بازمانده های این تمدن کتیبه هایی است که از شهر باستانی «اروک» (وارکای کنونی) و از حجدت نصر و فار به دست آمده. این خط بین النهرینی از روی اشکال قدیمی آن که به نام خط میخی خوانده می شود، از لحاظ شکل خارجی تفاوت بسیاری با خط تصویری مصری دارد و در بین النهرین بر روی خشت گلی به نام لوحه (به جز در موارد نادر که بر روی سنگ بر کتیبه های ستونی استفاده می شد) می نوشتند. اشارات را با میله آهنی روی تیر های چوبی و خشت های نرم حک می کردند و سپس خشت ها را با حرارت می خشکاندند. همین لوحه ها به همراه خط میخی از بابل تا نواحی وسیعی در آسیای مرکزی گسترش یافتند.

شکل خارجی خط میخی (۵)
قدیمی ترین انواع خط میخی دارای نمود تصویری و فاقد عناصر میخی شکل هستند و قدیمی ترین انواع آن در بین النهرین چندان تفاوتی با خط تصویری مصری ندارد. اولین شکل این خط را سومریان یعنی قدیمی ترین ساکنان بین النهرین اختراع کردند. آنان تمدن سومری را به وجود آوردند و سه هزار سال پیش از میلاد خط خود را به بابلیان که گاهی کلدانیان نیز خوانده می شوند سپردند. در اثر استعمال دراز مدت این خط توسط سومری ها و کلدانیان و سایر ملل آسیای نزدیک در شکل خارجی خط تغییرات بسیار به وجود آمد و به طور کلی خط میخی آشوری ها، عیلامی ها، هیتی ها در دوره های مختلف با خط میخی بابلیان تفاوت دارد.
خط میخی سومری: از لحاظ ساختار داخلی با خط مصری شباهت دارد. این خط نیز دارای اشارات هجایی، اشارات آوایی و نمودار خطی است.
خط میخی اکدی: اکدیها و سامی ها در اواسط هزاره سوم پیش از میلاد خط میخی سومری را همراه با تمدن وسیع آن پذیرفتند و تغییری در آن ندادند و تنها تلفظ سومری اشارات واژه ای را با تلفظ اکدی عوض کردند.
خط میخی عیلامی: سرزمین عیلام واقع در جنوب غربی ایران امروزی با تمدن سومری ها همجوار بود و خط میخی عیلامی میانه دارای خصوصیات هجایی است و تعداد اشارات واژه ای آن به ۲۵ و نمودارهای آن به ۷ عدد می رسد و اشارات هجایی آن ۱۳۱ عدد است.
خط میخی خوری ها: خوری ها در شمال غربی بین النهرین می زیستند. مهمترین یادواره زبان خوری “نامه میتانی” نام دارد که نامه “توشداتا” شاه میتانی یکی از دولت های خوری به فرعون مصر “آمیخته تپوسوم” می باشد.
خط میخی هیتیهای آسیای صغیر: هیتیها مردمی بودند که به زبان هند و اروپائی سخن می گفتند و در بخش شرقی آسیای صغیر می زیستند و از نوع متفاوت خط میخی (غربی) استفاده می کردند. هیتیها نیز به زبان خود می نوشتند و از قواعد اکدی پیروی می کردند.
خط میخی در اورارتو: در هزاره اول قبل از میلاد در کوه های ارمن خط میخی دیگری پیدا شد. دولت بزرگی که آشوری ها در قرن نهم پیش از میلاد اورارتو می نامیدند تاسیس یافت و پادشاهان این دولت برای نوشتن از خط میخی آشوری جدید با اشکال گوناگون استفاده کردند. این خط هم خانواده خوری بود و منشا هند و اروپائی نداشت. پژوهشگران معاصر این خط را “اورارتی” و یا به نام خدای بزرگ آنان زبان “خالدی” می نامند.
خط میخی پارسی باستان (۶)
یادگیری خط پارسی باستان، به علت تغییر و دگرگونی آن در کتیبه های هخامنشی از داریوش اول تا اردشیر سوم بسیار مشکل است. این خط از لحاظ شکل خارجی میخی مانند است و تقریبا صورت واژه را می رساند. خط میخی پارسی باستان، بر خلاف خط میخی بابلی تنها دارای یک شکل کتابت است و بعد ها واژه “شاه” سه شکل دیگر: یعنی نام هرمز (اهورامزدا)، اشاره واژه خاص (کشور) و (ولایت) ساخته می شود. در خط پارسی باستان به طور کلی نمودار وجود ندارد.
رمزگشایی خط میخی پارسی باستان (۷)
گسترش خط میخی از مرحله پیدایش به صورت خط تصویر نگار سومری بود و طی سالیلان دراز در خاور نزدیک رواج یافت تا به اوج دومین شکوفایی آن در ایران باستان رسید. برای بررسی سیر تکامل رمزگشایی خط میخی به ناچار باید خط سیری معکوس را دنبال کرد و بیش از هر چیز خط میخی پارسی باستان را که به دلیل الفبایی بودنش از لحاظ رمزگشایی آسانتر است را مورد توجه قرار داد.
خط میخی مدت ها نا شناخته بود و حتی یونانیان هم تصویر درستی از آن نداشتند. فقط “هرودوت” از آن به عنوان “حروف آشوری” یاد کرده است وتنها از اوایل قرن ۱۷ میلادی نخستین خبرهای مربوط به این خط میخی شکل به گوش مردم اروپا رسید. (۸)
“کارستن نیبور” در سفری به تخت جمشید رو نوشت های قابل اعتمادی از کتیبه های سه زبانه یافت و به همراه برد و در سال ۱۷۸۸ آن ها را منتشر کرد. او نظام کاملا متفاوت خط را در کتیبه ها باز شناخت. نخست یک خط کاملا ساده (پارسی باستان) که روی هم رفته از ۴۲ حرف تشکیل می شود. دوم یک خط پیچیده تر (خط ایلامی) و سوم خطی که از نظر تعداد حروف غنی بود (خط میخی بابلی) و به این ترتیب با زحمت و کوشش دانشمندان، خاورشناسان و باستان شناسان موفق به خواندن و رمزگشایی خط میخی پارسی باستان شدند.

یادداشت ها
۱-تاریخ خط های جهان، یوهانس فریدریش، ص ۷-۱۰
۲-زبان های خاموش، یوهانس فریدریش، ص ۲
۳-خط و تحول آن در شرق باستان، علی سامی
۴-تاریخ خط های جهان، یوهانس فردریش، ص ۴۷
۵-تاریخ خط های جهان، یوهانس فردریش،ص ۴۸-۶۴
۶- تاریخ خط های جهان، یوهانس فردریش، ص ۱۲۱-۱۲۵
۷- تاریخ خط های جهان، یوهانس فردریش، ص ۵۳
۸-زبان های خاموش، یوهانس فردریش، ص ۵۴-۵۷
نویسنده : فیروزه رضی
برگرفته از ماهنامه فروهر، سال بیست و هفتم، شماره ۹ و ۱۰، آذر و دی ۱۳۷۱

0/5 ( 0 نظر )
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.