برنامه آتی نظرگاه
کارگاه نظریه های نو شماره 39 | نظریه، منشاء همه چیز | دوشنبه 15 بهمن ماه 1397
Sunday, 17 February , 2019
امروز : یکشنبه, ۲۸ بهمن , ۱۳۹۷ - 12 جماد ثاني 1440
شناسه خبر : 1528
  پرینتخانه » نگارگری تاریخ انتشار : ۳۰ بهمن ۱۳۸۹ - ۱۵:۰۰ | 106 بازدید |

زمان و مکان در نگارگری ایرانی ، قسمت هفتم

اگر دید خاص نگارگر نسبت به جهان هستی که نشأت گرفته از مذهب او بود، وجود نداشت، هیچگاه آثار نگارگری این چنینی خلق نمی‌شد. به تصویر کشیدن زمان و مکانی که هم خاصیت مادی و هم خاصیت غیرمادی داشته باشد، کاری دشوار می‌نماید و شاید راه‌حلی که نگارگران ایرانی در این مورد اتخاذ کردند، بهترین گزینه بوده باشد.

اگر دید خاص نگارگر نسبت به جهان هستی که نشأت گرفته از مذهب او بود، وجود نداشت، هیچگاه آثار نگارگری این چنینی خلق نمی‌شد. به تصویر کشیدن زمان و مکانی که هم خاصیت مادی و هم خاصیت غیرمادی داشته باشد، کاری دشوار می‌نماید و شاید راه‌حلی که نگارگران ایرانی در این مورد اتخاذ کردند، بهترین گزینه بوده باشد.
«مینیاتور ایرانی می‌تواند با باقی ماندن در افقی غیر از افق جهان مادی و در عین حال برخورداری از حیات و حرکتی، خاص خود، جنبه‌ای عرفانی داشته باشد که سایه‌ای از لذات و شادی‌های عالم ملکوت است.»۵۲
فضای نگار‌گری، فضای «عالم مثال» است به عبارتی «نسبت فضاسازی مفهومی همواره مدنظر هنرمند نگارگر بوده است. […] فضایی که در آن اصول دینی و روحانی در ماده تجلی می‌کرد و بر محیط زندگی روزمره انسان که تأثیری چنین عمیق بر گرایش‌های فکری و روحی او دارد، نقش می‌نهاد.»۵۳ نگارگر به طبیعت رجوع نمی‌کند بلکه به جایی که صور طبیعت از آن نشأت گرفته‌اند رجوع می‌کند. «این عالم، هم ورای جهان عینی و مادی است و هم درون نفس انسان»۵۴.

زمان و مکان در نگارگری ایرانی قسمت هفتم۳۰

بررسی عنصر مکان در نگارگری
با توجه به نگارگری ایرانی، در یک نگاه کلی و اولیه در می‌یابیم که تقسیم‌بندی‌های لحاظ شده در هنر آکادمیک غرب به هیچ وجه شامل نقاشی ایرانی نمی‌شود. در نگارگری نه فضای سه بعدی و پرسپکتیو تک‌نقطه‌ای رعایت می‌شود و نه همچون برخی آثار تزئینی و یا انتزاعی مدرن دو بعدی صرف است، و نه از تصاویر ذهنی و شخصی هنرمند همچون هنر سورئالیستی چیزی در خود دارد. «مفهوم فضا در نقاشی ایرانی با جهانی دیگر پیوند دارد، دارای ابعادی مستقل از مکان محسوس می‌باشد» ۵۵. جهانی است فراسوی زمان و مکان که موجودات آن طبق یک الگوی کلی و ازلی هستی یافته‌اند.»۵۶.
در نگارگری قوانینی برای نمایش مکان با توجه به مفهوم فضا که بر عالم مثال توجه دارد، ابداع شده است، به همین ترتیب وزن و سنگینی نیز در این هنر دارای قوانینی هستند. اگر با وجود رعایت تمامی سنت‌های نگارگری نگارگر می‌خواست عنصر مکان را بطور کامل در اثر خود از بین ببرد و عناصر را به صورت معلق به نمایش گذارد، می‌توانید تصور کنید که چه ناهنجاری در بیان مفاهیم روایی ایجاد می‌شد. در نتیجه نگارگر روش بینابین این دور روش را برگزید. «در این هنر، (نگارگری) قوانین مربوط به نمایش مکان و سنگینی موجودات، خواه ناخواه مجری می‌باشد و اشیاء و افراد و عوامل یک قطعه مینیاتور هم در حد خود دارای مکان می‌باشند و هم بر روی نقطه یا نقاطی تکیه دارند.»۵۷
مکان در عامل مثال قابل تصور است و به عقیده برخی از فلاسفه تنها منحصر به عالم مادی نیست. زیرا همان‌گونه که زمان در عالم ملکوت و عرش اعلی ساری و جاری است، اما با مقیاسی متفاوت از درک‌ما، مکان غیر مادی نیز امکان وجود دارد. علاوه بر این زمان و مکان دو عنصر وابسته و دارای عملکرد متقابل هستند که صرفاً وجود یکی دلیل وجود دیگری می‌تواند باشد.
علارقم تلاش نگارگر در نمایش مکان عالم مثال مکان مادی نیز در اثر او تأثیر می‌گذارد. در کتاب «بیان و مفهوم نقاشی» آقای لئون دگان، به تأثیر ناخودآگاه مکان طبیعی و مادی بر عملکرد نقاش اشاره شده است که به دلیل محیط بودن ماده بر او است. «هنرمند با ابتکارات شخصی و یا به علت پیروی شیوه‌ای معین، پاره‌ای از اجزاء پرده خود را با اغراق‌های خاص طراحی می‌نماید و یا قانون مرایا را با بیان تازه‌ای بکار می‌برد. در همه حال فضایی القا می‌کند که در حد خود باز به مکان پیوسته است و هرگز نمی‌تواند از این قانون عمومی یعنی نمایش مکان به کلی پرهیز نماید.»۵۸ دنیای خارج نگارگر را مجبور به رعایت قوانین خود می‌کند.
در عالم ماده وجود ماده موجب محدودیت دیده می‌شود اما در عالم مثال بیننده قادر است با حضور ذهنی خود مجموعه مکان‌ها و فضاها را یکجا با هم مشاهده کند. تنها کافی است خود را در چنین عالمی با چنین خصوصیات غیر مادی فرض کنید و این دقیقاً همان کاری است که در نگارگری رخ داده و به صورت یک سنت دنبال شده است.
در اینجا تصویری از شاهنامه طهماسبی به عنوان نمونه مورد قیاس قرار می‌گیرد (تصویر ۱) در این تصویر که موضوع آن حمله‌ ضحاک به قصر فریدون است و به دست سلطان محمود و به نقش درآمده، مشاهده می‌کنید به هیچ صورتی نمی‌توانید هم صحنه کارزار را مشاهده کنید، به گونه‌ای که حس کنید در فاصله نزدیکی با آن قرار دارید و نه افرادی که در پشت تپه قرار دارند را تقریباً در همان ابعادی که شخصیت‌های جلوی تصویر هستند از روبرو و کف باغ قصر در همان زمان که صحنه کارزار در مقابل شماست مشاهده کنید. در عین حال آنقدر ارتفاع بگیرید که قسمتی از داخل ایوان قصر، برایتان قابل مشاهده باشد. شاید در نگاه اول تصور شود که ارتفاع ناظر زیاد بوده است. اما با مقایسه دو تصویر بعدی (۲ و ۳) اختلاف ارتفاع دید ناظر در دو تصویر، آشکار می‌شود.
پی نویس:
۵۱. نصر، سیدحسین، هنر و معنویت اسلامی، صفحه ۱۷۶
۵۳. پاکباز، رویین ، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، صفحه ۹۱
۵۴. همان، همان صفحه
۵۵. تجویدی،‌ علی‌اکبر، نگاهی به هنر نقاشی ایران، …، صفحه ۱۱۵
۵۶. پاکباز، رویین، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، صفحه ۹۱٫ اما چرا ابعاد مستقل از زمان و مکان عالم مثال در نگارگری ظهور و بروز پیدا کرده‌اند؟ با توجه به خصوصیات عالم مثال، در نگارگری می‌توان به بهترین صورت ، نزدیک‌ترین مفهوم به عالم مثال را نمایش داد. با توجه به اینکه در موسیقی تمامی نمودهای عینی حذف شده‌اند، و در پیکره‌سازی و معماری نیز کاملاً در بند نمودهای عینی هستیم، نمی‌توان این شاخه‌های هنری را محلی مناسب برای بیان درست عالم مثال دانست. اما برخلاف این دو شاخه هنری در ]نقاشی[ جهان دو بعدی که در آن زندگی می‌کنیم، با قواعد و وسایل مخصوصی بر روی صفحه‌ای که تنها دارای دو بعد یعنی پهنا و دراز می‌باشد، منعکس می‌گردد به وسیله خط و رنگ و شکل حالات گوناگون درونی و برونی جهان و عوالم مربوط به دریافت انسان از عالم بازگو می‌گردد». (تجویدی، علی‌اکبر، نگاهی به هنر نقاشی ایران … ، صفحۀ ۹)
۵۷. تجویدی، علی‌اکبر، نگاهی به هنر نقاشی ایران …، صفحۀ ۱۱۴
۵۸. همان، صفحۀ ۱۱۳

|
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.