برنامه آتی نظرگاه
نشست "جایگاه طرح جامع در مدیریت امروز شهر تهران" | سه شنبه 31 اردیبهشت ماه 1398 | از ساعت 17
Thursday, 23 May , 2019
امروز : پنج شنبه, ۲ خرداد , ۱۳۹۸ - 19 رمضان 1440
شناسه خبر : 2349
  پرینتخانه » معماری تاریخ انتشار : ۰۷ تیر ۱۳۸۹ - ۱۲:۰۰ | 167 بازدید |

ادراک معماری

کمبود کتاب‌های مفید و خوب در این زمینه جهت‌گیری اساساً ادبی و انتزاعی فرهنگ ما حاکی از این است که فرانسویان کمی وجود دارند که از معماری سر در می‌آورند و می‌توانند نکات جالب توجهی را در آن‌ها بیایند.

اکثر مردم به گونه‌ای بسیار سطحی و مختصر برداشتی از بناهای پیرامون خود دارند. آن‌ها قبل از هرچیز توجهی به یادگارهای مرتبط با این بناها دارند. علاقه‌ای که توریست‌ها نسبت به داستان‌های تاریخی نشان می‌دهند (علاقه‌ای که «راهنماهای تور» باخشنودی ابراز می‌دارند) در واقع یک بی‌تفاوتی نسبتاً کلی در قبال ارزش‌های هنری به‌وجود می‌آورد. در سطحی بالاتر، احساسات فرهنگی، بسیار صائب و به‌حق که ویرانه‌های عهد عتیق یا کلیساهای قرون وسطی برمی‌انگیزند با احساسات کاملاً زیبا‌شناختی برخاسته از مطالعۀ یک اثر هنری قابل مقایسه نیست. هم‌چنین مشتاقان [منطقۀ تاریخی] شارتر یا پارتنون می‌توانند نسبت به زیبایی با شکوه گنبد اقامتگاه انولید بی‌احساس باقی بمانند.

فقدان هر گونه آموزش در هنر (تعلیم «هنرهای پلاستیک» نمی‌تواند جایگزین این آموزش بشود)، کمبود کتاب‌های مفید و خوب در این زمینه جهت‌گیری اساساً ادبی و انتزاعی فرهنگ ما حاکی از این است که فرانسویان کمی وجود دارند که از معماری سر در می‌آورند و می‌توانند نکات جالب توجهی را در آن‌ها بیایند. بنابراین شایسته است که با پیشنهاد‌دادن یک «شیوۀ مطالعاتی» به دست‌اندرکاران که به آن‌ها امکان می‌دهد که بهتر مشکلات و منافع این هنر را درک کنند، کمک کنیم.

ادراک عقلی: فهم و درک ابنیه
محدوده‌های یک عمارت فراتر از یک تابلو یا یک شیء هنری است زیرا بسیار پیچیده‌تر بوده و ادراک آن مستلزم کار تحلیلی است.
در وهلۀ نخست، ما هرگز به یک ساختمان در کلیت آن نگاه نمی‌کنیم. زیرا در این‌صورت چیزی جز نماهای جزئی و متوالی خارجی یا داخلی بنا را نخواهیم دید. به‌طوری که بعد مجبور خواهیم شد برای درک مجموع نماهای معماری آنچه را که می‌بینیم با آنچه که نمی‌بینیم مرتبط سازیم. در این امر هدف، چشم‌نوازبودن ساختمان کافی نیست، باید الزاماً با نگاه‌کردن به تعمق نشست. برای یاری‌رساندن به خویش در این ممارست عقلی، ما ابزاری به نام نقشه در اختیار داریم که امکان مطالعۀ بیرون و داخل بنا و نیزکل و جزء آن را فراهم می‌آورد. مقطعی که ساختار بنا را نشان می‌دهد، می‌تواند به گونه‌ای انتزاعی، تصویری ترکیبی از ساختمان ارائه بدهد که هرگز عکس‌ها نمی‌توانند، از عهدۀ ترسیم چنین تصویری برآیند.
تغییراتی که ساختمان به‌خود دیده مشکلی ثانوی به‌وجود می‌آورد. در بسیاری از موارد، امروزه آنچه را که آرشیتکت‌ها تمنای آن را می‌کردند دیگر نمی‌بینیم: پروژه‌های ساختمانی اغلب قبل از پایان‌کارها رها یا اصلاح می‌شوند، برخی قسمت‌های بنا شده تخریب می‌شوند و چیزهای دیگری هم بعداً به بنا اضافه می‌شودکه همه و همه از ویژگی‌های متفاوتی برخوردار است. بی‌شک مرور زمان باعث تخریب کلیۀ آثار هنری می‌شود، ولی در مورد معماری این پدیده بیشتر مشهود و محسوس است. زیرا ساخت یک بنای بزرگ مدت‌ها طول می‌کشد و ساختمان‌هایی که همواره برای یک مصرف خاص بنا می‌شوند باید متناسب با نیازهای متغیر انسان‌ها قابلیت تغییر و تطبیق داشته باشند. از این‌رو است که ما نباید به همۀ بناها به یک چشم نگاه کنیم. مثلاً بنایی چون ساختمان انولید [پاریس] که یک‌باره بنا شده و تقریباً دست‌نخورده باقیمانده را نباید با قلعۀ ناتمامی چون برساک (Brissac ) یا ساختمان دائماً در حال تغییری چون کاخ ورسای مقایسه کرد.

در مورد اول (ساختمان انولید) که از نوادر است فوراً می‌توانیم کار آرشیتک‌های آن را محک بزنیم در صورتی که در مورد دوم (قلعۀ برساک) باید آنچه را که قرار بود انجام شود در ذهن خود ترسیم کنیم، اما در مورد سوم (کاخ ورسای)، به منظور تفسیر صحیح آنچه که می‌بینیم و احتراز از بررسی تنها یک معمار آن باید با مراحل پی‌درپی ساختمان آشنا شویم.

بالاخره نباید فراموش کنیم که با شکوه‌ترین ساختمان‌ها هرگز به‌عنوان اثر ناب هنری قلمداد نشده‌اند و اگر از عملکرد آنها، کاربردی یا نمادین (سمبولیک)، چشم‌پوشی شود، در این‌صورت غیرقابل درک و فهم باقی می‌مانند. شکل خاص بناهای مذهبی، خانه‌ها و قلعه‌ها همواره بیان‌گر مقتضیات آیین‌های مذهبی، زندگی روزمره یا اقتضای اعمال قدرت در یک جامعه بوده است. معمار نسبت به سایر هنرمندان، از استقلال کمتری بر خوردار است و خلاقیت خود را در چارچوبی که منحصراً از سوی کارفرما تعیین و نیز از سوی محیطی که به آن تعلق دارد به منصه ظهور می‌رساند. چنین تنگنائی، که کم و بیش به تبع زمان‌ها و محیط‌های اجتماعی (مثلاً معبد یونان، ساختمان شهرداری که شمایلی کاملاً مشخص دارند) شدید هم هست، باعث ایجاد مرزبندی‌هائی در امر خلاقیت می‌شود. البته از طرفی هم این محدودیت مفهوم و معنای اجتماعی متعالی به معماری می‌بخشد: ساختمان‌ها پایدارترین و مستندترین گواه منحصر به فرد نیازها و رؤیا‌های انسان‌ها هستند.
ادراک معماری

بنابراین همۀ این ملاحظات به این نتیجه ختم می‌گردد‌: اثر معماری بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان در نظر اول آن را درک کرد، هم‌زمان باید همۀ جوانب و قسمت‌های آن را دید، وضعیت‌های پی‌درپی آن را در ذهن ترسیم کرد (از جمله حالاتی که هرگز جنبۀ عملی به خود نگرفتند!)، و در نهایت پی برد که این اثر معماری برای کسانی که آن را خلق کرده‌اند چه معنا و مفهومی داشته است. این نگرش اولیه الزاماً ادراک زیبا‌شناختی را از پیش مطرح می‌سازد: این نگرش این امکان را فراهم می‌سازد که به وضوح بنا را مجسم کرده و آنچه را که جزو تنگناها به‌حساب آمده (ضرورت‌های ساختاری، سازنده‌های موجود از قبل، گونه‌های اجباری، مقتضیات سهام‌گذارها …) و آنچه را که از خلق کاملاً هنری بر می‌خیزد را از بازی بر روی اشکال تمیز دهد.

ادراک محسوس: مطالعۀ شکل‌ها
همین که «مؤلفه‌های»حجم، فضا، هماهنگی و رنگ دلخواهمان را در ساختمانی بیابیم، بلافاصله به آن علاقه‌مند می‌شویم. در برخی موارد – به‌طور مثال عمارت شهرداری یا معماری روستائی- این «مؤلفه‌ها» بسیار ساده هستند و قبل از هر چیز تابع هماهنگی بین خود بنا (ساختمان) و محیط اطراف آن است.

در سایر موارد، که جالب‌ترین موارد به شمار می‌روند، این «عوامل» بی‌نهایت پیچیده شده و می‌توانند به یک یا چندین آرشتیکت که به‌شکلی نظام‌مند آن‌ها (عامل‌ها) را مورد تحقیق و بررسی قرار داده‌اند نسبت داده شوند. میان این دو نهایت – معماری بدون معمار و معماری استادان برجسته – درجات زیادی وجود دارد که تمیزدادن آن‌ها بیهوده می‌نماید. بهتر است راه‌های درخور هنر معماری را مشخص سازیم: همین که درک و فهم معماری ما غنی‌تر شود، بیش از پیش بر شمار ساختمان‌هایی که به نظرمان جالب خواهند آمد، افزوده خواهد شد.

حجم بنا
با نظر به نمای بیرونی، بنا در نگاه اول مانند تودۀ حجمی به نظر می‌رسد که مرکب حجم‌های گوناگون است: حجم‌های افقی یا عمودی، تو پر یا باریک و بلند. از این نظر معبد یونان یا کلیسای عهد گوتیک دو برداشت کاملاً متضاد از حجم را ارائه می‌دهند. مع‌الوصف ترجیح می‌دهیم توجهمان را معطوف تباین‌هایی سازیم که کمتر در تضاد هستند و امکانات کار معماری بهتری را نمایان می‌سازند.
مثلاً قلعۀ سن لوسورتوه (Saint Loup Sur Tour) کاملاً ذائقه و میل فرانسوی را نسبت به احجام متناوباً برافراشته و ممتد که از نشانه های بارز آن پوشش بلند سقف است نشان می دهد. در معماری فرانسوی متاثر از سبک ایتالیائی، که میل به حجمهای ساده و متوازی السطوح دارد، رفته رفته فضای مخروطی مرکزی [در فارسی معروف به کلاه فرنگی عمارت] و فضای مخروطی کناری بی آنکه کاملاً از بین بروند، استقلال خود را از دست دادند. تحول معماری در این بنا که آنرا به خانه هایی مستقل از هم تقسیم نمود، در قرن هجدهم رخ داد. یعنی وقتی که دیگرساختمان چیزی جز برجستگی‌های کوچکی در زیر یک پوشش سقفی واحد و تا حدودی کوتاه دارا نبود : تباین و تضادهای شدید و نیز هم خوانیهای بهم فشرده جای خود را به مجموعه یکنواختی از قسمتهای مختلف داد.

شکل خاص هر حجم نقش مهمی را نیز ایفاً می کند : احجام متوازی السطوح و استوانه ای گنبد ساختمان انولید پاریس یا گنبد تاج محل هند کاملاً استوار و آرام به نظر می آیند به نحوی که تاثیر جاودانگی را می آفرینند. در حالیکه حجمهای مقعر و چند تکه ای ساختمان سنت ایودولاساپیانس (Saint Yves de La Sapience) طوری است که انگار عده ای از این حجم ها، حجمهای دیگر را تکان می دهد بی آنکه بتوانند از جای خود حرکت کنند. از این نقطه نظر، موادی که امروزه معماری [در ساخت بنا] بکارمی برد امکانات جدیدی را پیش روی این هنرمی گشاید : ورودی در نما، دیوارهای کج و منحنی، حجمهای به اصطلاح “آزاد ” که بعنوان کنده کاری قلمداد می شوند.

نما
هیچ حجم معماری – به استثنای اهرام [مصر] دارای سطوح صاف وکور نیست. نمای ساختمانها همواره با دریچه ها، نقوش برجسته یا گود، یا ترکیبی از رنگها جان می گیرد. عواملی که در ترکیب نما دخیل هستند بینهایت متعدد هستند ولی با این همه بنظر می رسد که این عوامل را می توان بر حسب اینکه با دیوار،”اعضای” نما یا تزیینات مرتبط هستند به سه دسته طبقه بندی کرد.

|
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.