برنامه آتی نظرگاه
نشست "احیای لاله زار | تعظیم کدام گذشته | چهارشنبه 24 مهرماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۶
Friday, 18 October , 2019
امروز : جمعه, ۲۶ مهر , ۱۳۹۸ - 19 صفر 1441
شناسه خبر : 1431
  پرینتخانه » برنامه ریزی و مدیریت شهر, شهر, مبانی شهر تاریخ انتشار : ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۰ - ۱۲:۰۰ | 207 بازدید

مرگ تاریخ و جغرافیا در شهر سوسیالیستی

بستر فکری موجد شهر کمونیستی وام‌گرفته از بیانیۀ کمونیستی مارکس در سال ۱۸۴۸ است، که پس از آن در جنبش‌های معماری باهاس و نیز ایده‌های شهری «لوکوربوزیه» متبلور شد. شهر سوسیالیستی حاصل برنامه‌ریزی اقتدارگرا، غیرمنعطف و آهنین سوسیالیستی کشورهای بلوک شرق است

شهر سوسیالیستی؛ مقایسۀ تطبیقی الگوهای سکونت در برلین شرقی و دوشنبه
شهر سوسیالیستی را می‌توان در دو مرحلۀ تعریف کرد: گام اول مبانی نظری و زمینه‌های فکری به‌وجود‌آورنده شهرهای سوسیالیتی است؛ بستر فکری موجد شهر کمونیستی وام‌گرفته از بیانیۀ کمونیستی مارکس در سال ۱۸۴۸ است، که پس از آن در جنبش‌های معماری باهاس و نیز ایده‌های شهری «لوکوربوزیه» متبلور شد. شهر سوسیالیستی حاصل برنامه‌ریزی اقتدارگرا، غیرمنعطف و آهنین سوسیالیستی کشورهای بلوک شرق است. در سال‌های دهۀ بیستم، این نوع برنامه‌ریزی از بالابه‌پایین و معمولاً به‌صورت سریع و ضربتی به مرحلۀ اجرا گذارده شد. اصولاً در هنگام برنامه‌ریزی و پس از آن، مجالی برای بررسی بازخوردهای انسانی و نتایج حاصل از برنامه‌ریزی، نظیر تغییرکاربری، تراکم و مسائلی از این قبیل نبوده است. دولت بر همۀ امور برنامه‌ریزی و طراحی احاطه داشته است. در نتیجه آنچه امروزه در نقشۀ کاربری شهرهای شرق دیده می‌شود کاملاً با کاربری شهرهای غرب، متفاوت است.

شهر سوسیالیستی حاصل برنامه‌ریزی اقتدارگرا، غیرمنعطف و آهنین سوسیالیستی کشورهای بلوک شرق است. در سال‌های دهه بیستم، این نوع برنامه‌ریزی از بالا به پایین و معمولاً به صورت سریع و ضربتی به مرحله اجرا گذارده شد

وجه تفاوت شهر سوسیالیستی با مدل‌های شهر غربی
در خصوص تفاوت‌های موجود میان ساختار شهر سوسیالیستی و شهرهای غربی مناقشه است. عده‌ای معتقدند که جنبش‌هایی مانند شهرسازی متعارف، ضدشهرسازی و حومه‌گرایی، در شهرهای غربی و شهرهای بلوک شرق سابق، تقریباً در یک دورۀ زمانی خاص اوج گرفتند لذا نمی‌توان شهر سوسیالیستی را یک مدل شهری مستقل دانست. در مقابل عده‌ای دیگر از تئوریسین‌ها رأی به مستقل‌بودن فرم این شهرها می‌دهند و علت را متفاوت‌بودن شرایط اقتصادی و اجتماعی‌ای که موجد شهر سوسیالیستی شد، ذکر کرده‌اند. این عده از تحلیل‌گران معتقدند که «تولید» مهم‌ترین عامل در شکل‌گیری شهرهای سوسیالیستی است و وجود همین عامل، آن‌ها را از دیگر مدل‌های شهری متمایز می‌کند .
تفاوت دیگر در میزان و ماهیت توسعۀ شهری است. در زمان حاکمیت نظام سوسیالیستی در کشورهای بلوک شرق، دولت همۀ عوامل مربوط به زمین را مشخص می‌کرد. اما در شهرهایی با بازار آزاد قیمت زمین است که تعیین‌کنندۀ همۀ پارامترها است. در این کشورها دولت قیمت را مشخص نمی‌کند، بلکه عرضه و تقاضاست که نبض بازار زمین، ساخت‌وساز و مسکن را در اختیار دارد. همچنین می‌توان تفاوت‌های جمعیتی را نیز بین مدل‌های شهری یاد‌شده یافت. جالب‌ترین این تفاوت‌ها در تراکم جمعیتی دیده می‌شود، وقتی از مرکز شهر سوسیالیستی به سمت خارج شهر پیش می‌رویم تراکم جمعیت بیشتر می‌شود، به عبارت دیگر شیب نمودار «مسافت از مرکز شهر- تراکم جمعیت»، مثبت است. اما این شیب در شهرهای غربی منفی است. همچنین بر‌خلاف شهرهای غربی که شیب منحنی نمودار تراکم‌شان از مرکز تجاری شهر به خارج به‌صورت یکنواخت کاهش می‌یابد در نمودار تراکم شهرهای شرق، اوج و فرود دیده می‌شود، معمولاً تراکم قسمت‌های مرکزی و قدیمی شهر کم است و رأس منحنی تراکم در قسمت‌های حاشیه‌ای و پیرامونی شهر، که محله‌ها و بلوک‌های مسکونی در آن‌ها ساخته شده، قرار دارد. بر خلاف شهر غربی، در شهر سوسیالیستی، توسعۀ لجام‌گسیخته وجود ندارد و اثری از اجاره‌بهای بالا و بلندمرتبه‌سازی نیز در مرکز شهرها دیده نمی‌شود .
در مجموع، همان‌گونه که ژلنی اعتقاد دارد، شهر سوسیالیستی دارای سه ویژگی اصلی است:
۱.  شهرهای سوسیالیستی در مقایسه با شهرهای غربی دارای خصوصیات شهری ضعیف‌تری است.
۲.  این شهرها از لحاظ وسعت و تعداد مراکز تجاری متراکم و خرده‌فروشی در مرتبه پایین‌تری قرار دارند.
۳. شهرهای سوسیالیستی اکثراً مراکز کاربردی و مدیریتی هستند و دچار کمبود عناصر رفاهی ابتدایی هستند. در این شهرها از فضاهای عمومی و مراکز تجمع و میدان‌های عمومی برای گردهم‌آیی‌های باشکوه و تظاهرات استفاده می‌شود.

تأثیر سیاست‌های دولتی بر شکل و ساختار شهر سوسیالیستی
مهم‌ترین تفاوت شهر سوسیالیستی با شهرهای غربی در سیاست‌های دولتی در حوزۀ مسکن نهفته است. این سیاست‌ها به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر جمعیت شهر، تراکم، اشتغال، حمل‌ونقل و غیره تأثیر می‌گذارد. مهم‌ترین این سیاست‌ها به شرح ذیل است:
– کنترل مستقیم و شدید دولت بر کاربری زمین.
– احاطۀ دولت بر منابع درآمد شهری.
– عدم‌سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری سیاسی توسط شهرداری‌ها.
– مشخص‌شدن وسعت و جمعیت شهرها توسط دولت.
– مالکیت زمین شهری و ساختمان‌های مسکونی توسط دولت.

مقایسۀ تطبیقی شهرهای دوشنبه و برلین
با توجه به مباحث فوق، شهرهای «دوشنبه» در آسیای مرکزی و « برلین» در آلمان ( بلوک شرق سابق) به‌عنوان شهرهایی که دوره‌ای تحت حاکمیت کمونیست بودند مورد مقایسه و تطبیق قرار گرفتند :
این ‌دو شهر بیش از نیم‌قرن گذشته را تحت سلطۀ حکومت‌های اقتدار‌گرای کمونیست بودند. از طرفی هرکدام پیش‌وپس از این دورۀ تاریخی، گونه‌های کاملاً متفاوتی از حکومت‌ها را تجربه کرده‌اند.
«دوشنبه» با ۷۰۰٫۰۰۰ نفر جمعیت، شهری نه‌چندان بزرگ در آسیای مرکزی است که ۸۳ درصد ساکنان آن تاجیک، ۹درصد آن ازبک و اکثراً مسلمان هستند. دوشنبه پایتخت تاجیکستان و در اقلیمی کوهستانی قرار گرفته و خود شهر نیز بر روی کوهپایه واقع شده‌است. شهر دوشنبه تابستان‌هایی گرم و زمستان‌هایی معتدل دارد.
«برلین» از شهرهای بزرگ و یکی از مراکز صنعتی و اقتصادی اروپا بوده است. ساکنان این شهر را بیشتر آلمانی‌تبارهای مسیحی تشکیل می‌دهند. برلین، پایتخت کشور آلمان و بزرگ‌ترین شهر از لحاظ جمعیت و مساحت در این کشور است. یک شهر ایالتی است، به‌عبارتی یکی از ایالت‌های شانزده‌گانۀ آلمان نیز به‌شمار می‌آید. برلین به‌عنوان یکی از مراکز فرهنگی جهان در زمان‌های مختلف، نقش مهمی بازی کرده‌است. در قرن ۱۸، به‌عنوان پایتخت «پروس»، قلب روشنگری بود. این شهر در موقعیت اقلیمی معتدل و مرطوب قرار دارد. مشهود است که این دو شهر به لحاظ فرهنگی، اقتصادی و جغرافیایی در گونه‌هایی کاملاً متفاوت قرار دارند.
از مطالعۀ میدانی و کتابخانه‌ای شهرهای مورد بررسی و نیز سایر شهرهای کمونیستی نتیجه می‌شود که درصد بالایی از ساختار شهرهای امروزی حاصل ساخت‌وسازهای کمونیستی است. دوشنبه و برلین هر دو، شهرهایی با قدمتی قابل‌ملاحظه هستند و اینکه هم‌اکنون ساختار شهر تا حد زیادی متأثر از سدۀ اخیر است به دو دلیل اصلی است. نخست، دولت‌های کمونیستی بنابر فلسفۀ وجودی خود، وظیفۀ اسکان شهروندان یا در حقیقت همان کارگران شهرهای تولیدی را بر عهده داشتند. در راستای نیل به این هدف، دولت‌ها شهرهای جدید بسیاری به‌وجود آوردند و در برخی شهرهای موجود نیز محله‌سازی‌های بسیاری انجام دادند. دوم، آنکه افزایش جمعیت در قرن گذشته در تمامی کشورها، رشد قابل توجهی داشته است. این امر به‌ویژه در شهرهای کمونیستی که انسان به‌عنوان نیروی کار برای تولید ارزش دارد، بسیار مشهود است. بنابر آنچه گفته شد، می‌توان دریافت که چرا با توجه به زیرساخت‌های تاریخی شهرهای مورد بررسی، هم‌اکنون سطح زیادی از شهر در زیر ساختمان‌های کمونیستی قرار دارد.
جمع‌بندی
تفکر و نگرش سوسیالیستی به انسان، جامعه و زندگی و تبلور این نگاه در کالبد شهر منجر به ساخت گونه‌ای از فضاهای سکونتی شد که مفهوم سابق سکونت یعنی محله را عوض کرد. بسیاری از شرایط اقتصادی و اجتماعی سبب تفاوت میان شهرهای سوسیالیستی و دیگر الگوهای شهرسازی است، اما آنچه در اینجا حائز اهمیت است، تسلط بلامنازع حکومت بر رشد و توسعۀ شهر و کنترل شدید و یک‌سویۀ دولتی بر شکل زندگی ساکنان شهرها است. در حقیقت شکل و رشد معماری از تسلط مردم خارج شده و به تصرف دولت درمی‌آید. در اینجا بسیاری از ساختارهای محلی جای خود را به قالب‌های سکونتی‌ای داده که همانند قطعات پازل، پلان شهر را بدون توجه به اصول انسان‌مدارانۀ شهرسازی بنا می‌کنند. این نظام که حاصل اقتدار دولتی است، در تمامی شهرهایی که تحت فرماندهی این نظام بوده اند، در جریان است. دوشنبه و برلین با بستری کاملاً متفاوت از یکدیگر برای چندین دهه زیر چتر کمونیست قرارگرفته و قواعد بالادست چنان آن‌ها را متأثر می‌کند که با چشم‌پوشی از بستر تاریخی به‌راحتی می‌توان آن‌ها را در زمرۀ یک نوع تیپولوژی شهری قرار داد. قابل توجه است که در دورۀ تاریخی ذکرشده، برلین در شرایط اقتصادی مطلوبی نسبت به شهر دوشنبه قرار داشته است، اما این مؤلفه نیز در کنار سایر مؤلفه‌ها زیر سلطۀ حکومت مقتدر، ارزش کم‌تری به خود گرفته و صرفاً به رنگ و جنس برخی مصالح و شاید چند گلدان بر روی ایوان ها ختم می‌شود وگرنه ساختار، همان قالب تکرار‌شونده در شهر است که با توجه به نیازهای انسانی در طرح آن به حداقل کاهش می‌یابد.

نویسندگان: شهرزاد خادمی، کارشناس ارشد معماری منظر

محمد‌حسین عسگرزاده، کارشناس ارشد معماری منظر ، دانشجوی کارشناسی ارشد معماری

منبع متن: ص ۶۸-۷۰ ماهنامه تخصصی ماهنامه تخصصی منظر ، شماره ششم ، اردیبهشت ۱۳۸۹.

 

0/5 ( 0 نظر )
برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.