برنامه آتی نظرگاه
نشست "گردشگری مذهبی در ایران؛ ظرفیت ناشناخته | چهارشنبه ۱۶ بهمن ماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۶
شناسه خبر : 2361
  پرینتخانه » شهر تاریخ انتشار : ۲۴ مرداد ۱۳۸۹ - ۱۵:۰۰ | 421 بازدید | ارسال توسط :

بررسی تجربه‌های تاریخی در سامان‌دهی شهر کرمان

ساختار امروز کرمان چنان نظام خود را از دست داده است که در صورت تعلل، از کرمان و هویت آن چیزی باقی نخواهد ماند. این نوشته مروری به دوره‌های بازسازی شهر است

شهر کرمان علی‌رغم تاریخ سه‌هزار سالۀ خود در شرایط نامطلوبی به‌سر می‌برد. ساختار امروز شهر آنچنان نظام خود را از دست داده است که در صورت تعلل، از شهر کرمان با هویت شناخته‌شدۀ آن چیزی باقی نخواهد ماند.
این نوشته مروری به دوره‌های گوناگون بازسازی شهر کرمان در تاریخ خود دارد.
این شهر به‌عنوان یک موجود پویا، در هر دوره از عمر خود با مشکلاتی مواجه بوده که با روش‌هایی بر آن‌ها فائق آمده و این اتفاق بارها در تاریخ ذکر شده است. هدف این مطالعه ارزیابی روش‌های بازسازی و مرمت شهر در دوره‌های تاریخی آن است.

شهر امروز کرمان، به شهادت ساکنین و دست‌اندکاران آمار و اطلاعات، دیگر یک شهر بزرگ و با سابقۀ تاریخی شناخته نمی‌شود. بر اساس آمار بانک مرکزی در سال ۷۶ ارزان‌ترین بهای زمین در شهرهای کشور را کرمان به ازاء هر متر مربع ۱۹۰۰۰ تومان داشته است. همچنین در سال ۷۶ ارزان‌ترین قیمت مسکن در بین شهرهای کشور را به ازاء ۶۰۰۰۰ تومان برای هر متر مربع، کرمان داشته است. سابقۀ تاریخی کرمان، شهر را در عدد شهرهای درجۀ یک قرار می‌دهد، لکن شرایط امروز آن حکایت از وضعیتی نابه‌سامان دارد. کرمان امروز از حیث ارزش زمینی و مسکن حتی ارزش‌های درجۀ ۲ نیز رتبۀ پائین‌تری یافته است.

رساندن خدمات شهری در این شهر بسیار مشکل و پرهزینه بوده و با شرایط حاضر هیچ تشکیلاتی قادر به تأمین خدمات متعارف به شهروندان نیست. بی‌نظامی در توسعۀ شهر منجر به پیدایش وضعیتی شده است که ادارۀ آن با فرآیند طبیعی عملکرد شهرداری امکان‌پذیر نیست. حل کوچکترین مشکلات شهری، نیازمند اعتباراتی است که به دلیل نبود آن، بایستی در انتظار تزریق پول از خارج شهر ماند. امری که احتمال وقوع آن در شرایط حاضر کشور تقریباً منتفی است.

تراکم فعلی شهر در حدود ۶خانوار در هر هکتار است. این جمعیت کم و با درآمد پائین‌تر از متوسط بایستی عوارض نگهداری و خدمات یک هکتار را بپردازد. برای خروج از تنگنا باید به دنبال راه‌حل اصولی و بنیادی بود چه روش‌های مقطعی به شهادت تجربیات مکرر، مفید و کارساز نخواهند بود. اقدامات اجتماعی موضعی نیز به خاطر تأثیرات سریع آن‌ها لازم است حتماً در چارچوب برنامه و سیاست بلند‌مدت اعمال گردد.

امروزه ظرفیت‌هایی که زیرساخت‌های شهری باید ایجاد نماید تا زندگی اجتماعی در شهر رونق پیدا کند در کرمان ضعیف شده است. شهر امروز کرمان مجموعۀ پراکنده‌ای از مجتمع‌های مسکونی است که چندان با یکدیگر مرتبط نیستند. تنها، ناحیۀ بازار نشان از هویت شهری کرمان دارد. بقیۀ شهر به زمین‌های تقسیم‌شده‌ای می‌ماند که نزدیک به هم پراکنده شده‌اند و نشانی از مجموعه‌های شهری نداریم.
شهر بنا به تعریف اصیل خود، مجموعه‌ای پویا و زنده برای زندگی شهروندان است. وجود مسکن یا بعضی اجزای شهر را به طور جداگانه نمی‌توان شاخص اصلی شناخت شهر به حساب آورد. شهر نیازمند فضای شهری به منظور ایجاد ارتباط میان شهروندان است. صورت شهر تبلور فرهنگ ساکنین آن است. از دورۀ رضاخان خیابان‌کنی‌های جدید موجب دگرگونی نظام سامان‌دهی شهرها شده است. ساختار سنتی شهر کرمان را در این دوره با خیابان‌های جدید درهم می‌ریزد. رشد سریع جمعیت، مهاجرت از روستا به شهر، توسعۀ بی‌رویۀ محدودۀ شهری، اعمال نفوذ افراد و نهادهای مالک اطراف شهر در توسعۀ شهر به سمت اراضی آن‌ها به‌خصوص در شرایط نابه‌سامان مدیریت شهری در سال‌های پس از انقلاب و تفوق معیارهای اجتماعی با هدف ساخت خانه‌های بیشتر بدون توجه به معیارهای ضروری و اصولی شهرسازی از عواملی بوده‌اند که بر ساخت بسیاری از شهرهای ما اثر نامطلوب گذارده‌اند.

بررسی تاریخ تحولات شهر کرمان نشان می‌دهد که این شهر حداقل هفت دورۀ مشخص تخریب و بازسازی را تجربه کرده است. در هر دوره نیز الگوی برنامه مشخصی برای بازسازی و مرمت شهر از سوی حکومت‌های وقت اعمال شده است.

۱. قدیمی‌ترین آثار شهر کرمان مربوط به شهر دورۀ هخامنشی است. در ناحیۀ قلعه دختر یک شهر طبقاتی با حوزه‌های سه‌گانه کهنوژ، شارستان و ربض متناسب با سنت شهرسازی آن روز پایه‌گذاری می‌شود. در دورۀ ساسانی نیز همان شیوۀ قلعه‌ای و نواحی داخل و خارج شهر دیده می‌شود. قلعه در نقطۀ مرکزی شهر و شارستان در اطراف آن و طبقات پائین اجتماع بیرون شهر سکنی دارند. توسعۀ شهر در دورۀ ساسانی با حفظ سیاق متداول عصر و به دنبال احداث قلعۀ اردشیر در ارتفاع تپۀ مجاور قلعه‌دختر بوده است. به این ترتیب روند توسعۀ شهر در عهد هخامنشی مبتنی بر صیانت از ناحیۀ تاریخی شهر و ضمیمه‌نبودن جدید به آن است.

۲. در دورۀ اسلامی عدالت اجتماعی با اهمیت زیاد مطرح می‌شود. مرکزیت قلعۀ حکومتی به عنوان نقطۀ ثقل شهر از بین می‌رود. شهر به صورت محل زندگی و رشد‌های مختلف اجتماعی می‌گردد. محلۀ جدیدی در حاشیۀ شهر ساخته می‌شود. شرایط نوین نظامی و سیاسی باعث می‌شود موقتاً نیاز به حصار از بین برود تا چند قرن روحیۀ زندگی متعادل و مشابه در میان اقشار مختلف حاکم می‌گردد. شاید نظام امروزین شهر که بر اساس ساختار محله‌ای است در این دوره پایه‌گذاری شده باشد. در این عصر مسجد به‌عنوان مرکز اجتماعات شهری بنا می‌شود و قلعه جای خود را به مسجد می‌دهد. مسجد خانۀ همۀ اهالی و مرکز شهر است. در اطراف آن خدمات عمومی مانند حمام و بازار ایجاد می‌شود. سامان‌دهی شهر دورۀ اسلامی، منبعث از اصل عدالت اجتماعی و با رعایت منطق و پاسخگویی به نیازهای متعادل آحاد اجتماع انجام می‌شود.

۳. طی قرون چهارم تا ششم هجری قمری در عهد سلجوقیان در کرمان مدل جدیدی از سامان‌دهی شهر را مشاهده می‌کنیم. بزرگترین حکومت اسلامی در طول تاریخ حکومت سلجوقیان بوده است که از مرز هند و چین تا شمال آفریقا را پوشش می‌داده است. در این دوره شهر محصور شده و توسعۀ آن محدود می‌گردد. اندازۀ شهر را در حد متعارفی که نیازهای جمعیتی ایجاب می‌کرده و امکانات حکومتی اجازه می‌داده است نگاه می‌دارند. توسعۀ کرمان به صورت ساخت مرکز جدید شهر در محلی فعلی مسجد ملک شروع می‌شود. مسجد جامع جدیدی در این نقطه بنا می‌سازند و فضاهای عمومی شهری همچون کتابخانه، حمام، مدرسه، دارالحکومه و بازار را در اطراف آن به‌وجود می‌آورند. با احداث یک محلۀ جدید آن را به مرکز شهر تبدیل می‌کنند. به این ترتیب یک محلۀ دولتی به کانون اصلی شهر تبدیل می‌شود که عناصر عمومی شهری در آن قرار دارند. این سیاستی است که حاکم این دوره اتخاذ می‌کند و نتیجه هم می‌گیرد. در نتیجه مرکز شهر که در ناحیۀ قدیمی خود و در حدود مسجد جامع امروزی بود به بیرون منتقل می‌شود و شهر به آن سو توسعه پیدا می‌کند. دور محلۀ جدید را حصار می‌کشند و به حصار قدیم شهر متصل می‌کنند. به این ترتیب شهر را با ایجاد یک محلۀ دولتی جدید که شامل عناصر شهری نیز هست توسعه می‌دهند.

۴. سیاست حاکمان قراختایی کرمان در قرن هفتم (دورۀ مغول) با دوره‌های قبل متفاوت بود. چند روش مختلف را به منظور سامان‌دهی جدید شهر آزمودند. در مرحلۀ اول سعی کردند در حدود دروازه‌های شهر قدیم (حدود قلعه دختر) ابنیۀ عمومی مانند بیمارستان ایجاد کنند. در عین حال مرکزیت شهر هنوز با مرکز شهری است که در دورۀ سلجوقی ساخته شده و مسجد ملک به عنوان مسجد جامع در آن واقع است. ادامۀ این سیاست و ساخت و ساز در ناحیۀ قلعه دختر منجر به تغییر مرکزیت شهر نمی‌شود. (تصویر ۴ در مرحلۀ دوم در قسمت شمال‌غرب شهر آن‌روز، در ناحیۀ بازار شاه امروزی که یک رشته قنات جدید احداث شده بود، تأسیساتی را مستقر می‌نمایند. مسجد جامع جدید در این ناحیه ساخته می‌شود. مجدداً سیاست تغییر ثقل شهر به سمت نقاط مورد نظر در توسعۀ شهر مورد توجه قرار می‌گیرد. مسجد جامع، دارالایتام، مدرسه، تأسیسات شهری و امثال آن‌ها ساخته می‌شود. لکن حکومت وقت دچار تعارضات داخلی بسیار شدید بود. مسجد جامع جدید و برخی بناهای عمومی در دورۀ حاکم جدید تخریب می‌شوند. تعارضاتی که بین حکام این سلسله وجود داشته باعث می‌شود که مرکزیت جدید شهری آسیب جدی ببیند به نحوی که امروزه اثری از آن نمی‌بینیم. بعضی از آثار موجود حاکی از اهمیت این نقطه از شهر هستند: مسجد بازار شاه، تکیۀ بازار شاه و مقبرۀ خواجه اتابک.
درمرحلۀ سوم در ناحیۀ قبه سبز (بیرون شهر) با احداث یک مدرسه و سایر تأسیسات شهری مرکزیت جدیدی بنیاد می‌گردد. شهر در ناحیۀ غربی که با حفر قنات جدید آب فراوانی داشته توسعه می‌یابد. تحولات زیاد دورۀ قراختایی باعث می‌گردد که اثر مهمی از شهر این دوره در ساخت شهر کرمان باقی نماند. بنابراین شهر قدیم هویت اصلی خود را بهتر و بیشتر از شهر جدید حفظ می‌نماید.

۵. دورۀ آل‌مظفر (قرن هشتم هجری) اگر چه چندان طولانی نبوده است، لکن به دلیل ثبات و استقرار حکومت، تأثیرات قابل توجهی در شهر بر جای مانده است. آل مظفر تصمیم می‌گیرند که مرکز شهر سلجوقی و قراختایی را دگرگون ساخته و شهر دورۀ مظفری را پی‌ریزی نمایند. برای این کار ابتدا مسجد جامع مظفری را در بیرون شهر و در محل خرابه‌های مرکز شهر قدیمی بنا می‌کنند. در اطراف آن بازار و سایر تأسیسات شهری را شکل داده و مرکز شهر جدید را تعریف می‌کنند.
راستۀ شمالی_جنوبی که راستۀ اصلی بازار شهر بوده دو دروازۀ جنوب و شمال شهر را به یکدیگر وصل می‌کند. مرکز شهر قدیم یک راستۀ بازار هم داشته است که در این دوره مجدداً احیا می‌شود. راسته‌ای که از شمال شهر در حدود بازار شاه و دروازۀ خراسان (زرند) شروع می‌شده، پس از عبور از کنار مسجد پامنار، بازار قدمگاه و چهار سوق کهنه به سمت دروازه‌ای که به طرف ماهان می‌رود امتداد پیدا می‌کرده است. آل‌مظفر مجموعۀ مرکزی خود را کنار مسجد جامع ایجاد می‌کند و آن را با یک بازار به راستۀ شمالی_جنوبی وصل می‌کند و در نتیجه چهار‌سوق کهنه شکل می‌گیرد.

۶. کرمان دورۀ صفویه، از جنگ‌ها و حوادث دورۀ تیموری بسیار آسیب دیده بود. در دورۀ تیموری که حدود یک قرن طول کشید اثر قابل توجهی در کرمان ساخته نشده است. مهم‌ترین تغییر شهر که در تاریخ ثبت شده، ساخت محله‌ای به‌نام دولتخانه در حدود خواجه خضر بوده که دولتمردان حکومت تیموری در آنجا ساکن بوده‌اند. حصار شهر به‌جز افزوده‌شدن محلۀ دولتخانه به آن تغییری نمی‌کند. افزوده‌شدن یک محله به شهر، بدون تغییر در سامان‌دهی شهر بوده است. در دورۀ صفوی یک حکومت مقتدر از لحاظ اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شکل می‌گیرد که مدت طولانی نیز حکومت می‌کند. گنج‌علی‌خان یکی از سرداران بلند‌مرتبۀ شاه عباس به ولایت کرمان فرستاده می‌شود. بندرعباس بندری بود که در عهد شاه عباس و به نام او ساخته می‌شود تا به محور جنوبی کشور بها بدهد. چه، صفویان در غرب کشور با عثمانی‌ها مشکلاتی داشتند و در صدد بودند تا به محور جنوبی ایران درطی یک استراتژی بلند‌مدت ارزش دهند. بنابراین بندر عباس ساخته می‌شود و کرمان به‌عنوان شهری که در این مسیر قرار دارد توجه زیادی را جلب می‌کند. در مرکز شهر این دوره یک بافت تاریخی تخریب‌شده وجود داشت شامل محله‌هایی از جمله سرپل، محلۀ مرکزی شهر، اطراف محله گنج‌علی‌خان امروز، چهارسوق بزرگ و مرکز بازار امروز. محلۀ دولتی در غرب شهر دورۀ تیموری، و در سوی دیگر شهر مسجد جامع مظفری وجود داشت. شهر به طرف غرب رشد و توسعه پیدا کرده است.

بر اساس مدل جدید سامان‌دهی شهر، راستۀ شمالی_جنوبی قدیم شهر که از رونق افتاده (از بازار شاه و پا منار به‌طرف قدمگاه) دیگر به‌عنوان راستۀ اصلی شناخته نمی‌شود. به جای مسیر جدیدی در شهر مطرح است که از نزدیکی قبه سبز می‌گذرد. از دروازه گبری آغاز شده، تا محل احداث مجموعۀ گنج‌علی‌خان ادامه پیدا می‌کند و به دروازه ریگ‌آباد منتهی می‌شود. در محل تقاطع این راسته با مسیر غربی_شرقی شهر مجموعه‌ای در منطقۀ کم‌رونق و تاریخی ساخته می‌شود: میدان گنج‌علی‌خان، بازار گنج‌علی‌خان، چهارسوق بزرگ، کاروان‌سراهای متعدد، حمام و سایر تأسیسات شهری. ابتدا این مرکز را به‌عنوان سهم دولت، آباد می‌کنند و احیای نواحی اطراف آن را بر عهدۀ اهالی و روابط درونی شهر می‌گذارند. محدودۀ شهر قدری کوچک می‌شود و از توسعۀ بی‌رویۀ آن جلوگیری شده قلب شهر را در داخل آن و در مرکز جغرافیایی محدوده قرار می‌دهند تا شعاع دسترسی نسبت به نواحی مختلف آن معادل باشد. ساختار شهر بر اساس نظام محله‌ای حفظ می‌شود و به آن بها و ارزش زیادی داده می‌شود. به طور اجمالی اقدامات حکام صفوی برای سامان‌دهی کرمان را می‌توان چنین خلاصه کرد‌: کم‌کردن و محصور‌کردن محدودۀ شهر، ایجاد مرکز شهر جدید از طریق احداث فضاهای عمومی، توجه به راسته‌های اصلی حرکت در شهر.
بررسی تجربه‌های تاریخی در سامان‌دهی کرمان

برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.