برنامه آتی نظرگاه
نشست "تقویت مرکز شهر یا توسعه دانشگاه" | چهارشنبه ۲۹ خرداد ماه ۱۳۹۸ | از ساعت ۱۷
Tuesday, 25 June , 2019
امروز : سه شنبه, ۴ تیر , ۱۳۹۸ - 22 شوال 1440
شناسه خبر : 3552
  پرینتخانه » اخبار, باستان شناسی, مطالعات هنر تاریخ انتشار : ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۹ - ۱۴:۵۳ | 74 بازدید |

سیر تحول نقوش آوندهای سیمین طی حکومت ساسانیان

توليد و ساخت ظروف سيمين در پهنه ايران زمين از دهه‌هاي اوليه آغاز حكمراني اين سلسله شروع شد. يكي از قديمي‌ترين ظروف ساساني "جام نقره‌اي" است كه در اطراف شهر "سارگاواشي" در گرجستان پيدا شده‌است.

نقوش این جام عبارت است از تصویر بهرام دوم، فرمانروای ساسانی(۲۷۵-۲۹۲ میلادی) و فرزند جوان او بهرام سوم، در حالیکه حلقه ولیعهدی را در دست گرفته؛ نقش این پادشاه همراه ولیعهد در سکه‌ها و نقش برجسته‌های آن دوران نیز دیده می‌شود. به طور کلی یک تقسیم بندی نسبی از سیر تحول نقوش آوندهای سیمین را با مطالعات عینی و ظروف موجود می‌توان به شرح زیر پیشنهاد کرد:

۱٫ از اوایل قرن سوم تا اوایل قرن چهارم میلادی که در این دوره نقش شاهان و بزرگان ساسانی به عنوان تجلیل فرمانروا و دودمان او بر بدنه جام و مرکز بشقاب‌ها نقش شده‌است. این‌ها را ظروف اولیه ساسانی باید به شمار آورد، یعنی دورانی که فقط تصاویر شاهان و بزرگان به صورت رسمی تصویر شده و هنوز از صحنه‌های بزم و شکار در این دوره خبری نیست.

۲٫ دروه دوم که از دهه‌های نخستین قرن چهارم تا اواسط قرن پنجم میلادی یعنی به تقریب از اوایل حکمرانی شاهپور اول تا دوران سلطنت بهرام پنجم (بهرام گور) ادامه می‌یابد. در این دوره صحنه‌های شکار به اشکال مختلف در روی ظروف مجسم شده، گاهی برای نشان‌دادن قدرت فرمانرروا، او را پیاده در حال مبارزه با حیوانات درنده ترسیم نموده‌اند. باید توجه داشت که قبل از این تاریخ صحنه‌های شکار در ظروف ساسانی دیده نشده‌است. صحنه‌های شکار در اواسط دوران فرمانروایی شاپور دوم به زیباترین وجهی در کارگاه‌های شاهی ساخته و پرداخته می‌شده، نقوش این ظروف بسیار برجسته و به طور اغراق آمیزی توان و نیرومندی شاه در این صحنه‌ها توسط هنرمندان مجسم شده‌است.

– شاپور سوم در حال شکار گوزن

با بررسی و جمع بندی ظروف موجود در موزه‌های جهان و مجموعه‌های خصوصی، می‌توان نتیجه گرفت که این نوع ظروف در زمان شاپور دوم بیش از دیگر شاهان ساسانی ساخته شده، در این دوران ایجاد نقش برجسته‌های ساسانی کم‌کم متوقف می‌شود به طوری که در فاصله قرن چهارم تا هشتم میلادی، فقط دو صحنه تاج‌گیری از فرمانروایان ساسانی، آن هم بر اساس منظورهای خاص ایجاد شده، بنابراین باید برای بزرگداشت شاه و نشان دادن قدرت و دلاوری او صحنه‌ها و نقوش به شکل دیگر ایجاد می‌شد، شاید کثرت و وفور ظروف منقوش ساسانی در این دوره را بتوانیم بدین گونه توجیه کنیم.

۳٫ دوره سوم از اواسط قرن پنجم میلادی در زمان فرمانروایی بهرام پنجم آغاز‌شده و تا انقراض سلسله ساسانی (۶۵۲میلادی) ادامه می‌یابد. در این دوره تنوع نقوش، بسیار زیاد شده و صحنه‌های مذهبی، بزم، رزم و نقوش حیوانات نیز معمول می‌گردد و هرچه به انتهای سلسله نزدیک می‌شویم، تنوع نقوش زیادتر شده و از برجستگی و زیبایی و همچنین کیفیت هنری آن‌ها کاسته می‌شود. به نظر می‌رسد در انتهای این دوران هنرمند ساسانی تحت تاثیر هنر اقوام کشورهای همجوار مانند هنر “گوپتا” قرار گرفته و از اصالت کار آن‌ها کاسته می‌شود. نمایش زنان عریان که در هنر ایران سایقه نداشته در اواخر این دوره ظاهر می‌گردد. این پیکرها با حالات رخوت آمیز و با اندام‌های قوی و نرم زنان جوان و پیچ و تاب کمر و برخی خصوصیات هوس انگیز دیگر، اقتباس و تقلیدی از نمونه‌های دیگر پیکره‌سازی هنر “گوپتا” و هند به شمار می‌رود.
سیر تحول نقوش آوندهای سیمین طی حکومت ساسانیان
تداوم خلق آوندهای سیمین پس از سقوط ساسانیان

ظروف نقره ساسانی از نواحی جنوبی بین النهرین که تیسفون پایتخت ساسانیان در آنجا واقع شده‌بود تا دشت‌های آلتایی در جنوب سیبری، قفقاز و دامنه‌های کوه‌های اورال به طور پراکنده، ضمن کاوش‌های باستان‌شناسی یا توسط کشاورزان به هنگام شخم زمین، یا توسط کارگران ساختمان طی یک صد سال اخیر کشف شده‌است. تعدادی از بشقاب‌هایی که فعلاً در موزه «آرمیتاژ لنینگراد» حفظ می‌شوند در ناحیه”پرم”، در غرب دامنه‌های کوه اورال، یعنی منطقه‌ای بسیار دور از محل ساخت آن‌ها یافت شده‌است. پس از سقوط سلسله ساسانی، ظروف سیمین در بعضی از نواحی امپراتوری تولید می‌شد که بر اساس شواهد و مدارک، دو نقطه را می‌توانیم نام ببریم: ۱-خراسان بزرگ ۲-شمال ایران
برای نقاط دیگری مانند ناحیه قفقاز هنوز شواهد و مدارکی در دست نداریم. اما این ناحیه را نیز می‌توانیم با قید احتیاط در فهرست مکان‌هایی که احتمالاً پس از انقراض دولت ساسانی در آنجا این ظروف تولید می‌شده‌اند نام ببریم.

 

ظروف سیمین پس از عصر ساسانیبا آنکه اشکال، فنون و موضوعات پیش از اسلام را حفظ کردند اما برداشت‌های سطحی و گاهی نادرستی از مضامین هنر ساسانی داشته‌اند، شور و نشاط، تحرک، تجسم قدرت و نشان‌های رمز آمیز و سایر عناصر هنر ساسانی در نقوش القاء نشده.

 

دلایلی چند این نظریه را تایید می‌نماید زیرا ساختن ظروف طلا و نقره و همچنین نقوش انسانی آن هم در حالت بزم و نوشیدن شراب در قرون اولیه اسلامی حرام به شمار می‌آمد. تداوم این هنر را به اختصار می‌توانیم چنین بیان نماییم:
یزدگرد سوم پس از شکست و فرار به سوی مشرق ایران و خراسان بزرگ با عده‌ای از بزرگان و درباریان همراهی می‌شد، این افراد بی‌شک گنجینه اشیای زرین و سیمین خود از جمله جام‌های نقره‌ای به همراه داشتند. یزدگرد هم از ترس حملات و محاصره دشمن، هنگام عقب‌نشینی تدریجی، در هر شهر برای تقویت روحیه افراد و ملتزمین و همچنین حمایت حکام محلی، تعدادی از جام‌های نقره و سایر اشیاء نفیس را بین آن‌ها تقسیم می‌کرد که این عمل باعث پراکندگی وسیع این ظروف در ناحیه شرق ایران گردید، و پس از سقوط ساسانی حکام محلی که هنوز به آیین جدید به طور جدی پایبند نشده بودند، در کارگاه‌های محلی، ظروفی به تقلید از ظروف ساسانی تهیه‌کردند. برای مثال ظرف سیمینی که در مازندران یافت شده و نام و عنوان صاحب آن چنین است:
“ملک داد برزمهر، فرماندار خراسان، پسر فرخان پسر گیل سر”
بر طبق شواهد و مدارک موجود ناحیه گیلان، دیلم و طبرستان در زمان ساسانیان تحت تسلط کامل آن‌ها نبوده و دارای استقلال نسبی بوده‌اند اما تا حدودی وابستگی خود را با ساسانیان حفظ می‌نمودند و این حالت تا پایان سده پنجم میلادی ادامه داشت.
قباد اول فرمانروای ساسانی نخستین کسی بود که این سرزمین را به زیر فرمان خود درآورد و پسر بزرگ خود کاووس را به حکومت آن نواحی منصوب کرد. از قباد اول سکه‌های ضرب آمل در دست می‌باشد. اما حتی در آن زمان نفوذ فرهنگ و هنر ساسانی در این ناحیه کمتر از سایر نقاط امپراتوری بود. پس از شکست یزدگرد سوم و فرار او از پایتخت، عده‌ای از بزرگان و دولتمردان ساسانی به فراست دریافتند که سرزمین شمال، محل محفوذ‌تری برای اقامت از سایر نقاط می‌باشد، بنابراین به آن نواحی مهاجرت نموده و ازهمین جاست که می‌بینیم در واپسین سال‌های حکومت ساسانی و قرون اولیه اسلامی، هنر ساسانی در سرزمین گیلان و مازندران نضج یافته و تا دوران حکومت آل‌بویه تداوم هنر ساسانی را در این سرزمین مشاهده می‌کنیم. مسلماً تعدادی از هنرمندان درباری همراه این بزرگان در ناحیه شمال ایران اقامت گزیده‌بودند. مقدار زیادی از ظروف نقره که اغلب به طور اتفاقی و کاوش‌های غیر علمی در این نواحی به دست آمده‌اند مؤید این نظریه می‌باشد. نام صاحبان بعضی از این ظروف به خط پهلوی در پشت آن‌ها منقور است. از جمله دو جام مربوط به دوره بعد از ساسانیان که در سال ۱۳۳۴ شمسی که همراه اشیاء دیگری در ناحیه مازندران کشف گردید که “هنینگ” خط آن‌ها را چنین خوانده‌است: “اسپهبد وندابه ونداد هرمز کارنی” و دیگری”آذرمیک شهرونان”.
نکته‌های که در گروه ظروف سیمین پس از عصر ساسانی باید مورد توجه قرارداد این است که این ظروف با آنکه اشکال، فنون و موضوعات پیش از اسلام را حفظ کردند اما برداشت‌های سطحی و گاهی نادرستی از مضامین هنر ساسانی داشته‌اند، شور و نشاط، تحرک، تجسم قدرت و نشان‌های رمز آمیز و سایر عناصر هنر ساسانی در نقوش القاء نشده. در حقیقت تصاویر آن‌ها بی روح و تحرک و فاقد نشاط و زندگی و در حقیقت تقلیدی سطحی و ناشیانه از هنر ساسانی می‌باشد. برای نمونه بشقابی از این دوره که در موزه آرمیتاژ موجود‌است را مورد توجه قرار می‌دهیم: بر روی این بشقاب تصویر حاکم یا فرد صاحب نفوذی به سبک شاهان ساسانی نقش شده که در حال شکار شیر و گراز می‌باشد (نگاره شماره ۲) کمان او به شکل اغراق‌آمیزی بزرگ نشان داده شده و بر خلاف شاهان ساسانی فاقد تاج می‌باشد. این نقش فاقد عناصر اصلی هنر ساسانی، یعنی تحرک، قدرت و شور و نشاط بوده و سوار به صورت ایستا و بسیار خشک و تصنعی به تصویر کشیده شده‌است و بر خلاف روش ظریف و دقیق عصر ساسانی، قطعات برجسته به طور ناشیانه بر سطح بشقاب پرچ شده این نقاط x با کمی دقت در زیر پای شیر و اسب و بالای سر گراز و انتهای دست چپ سوار قابل تشخیص می‌باشند.

منابع فارسی
۱٫ کریستن سن، پروفسور آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ، ترجمه: رشید یاسمی، انتشارات ابن سینا.
۲٫ گریشمن، رمان، هنر ایران (پارت وساسانی) جلد دوم، ، ترجمه دکتر بهرام فره‌وشی، ترجمه و نشر کتاب.
۳٫ پوپ، آرتور اپهام، شاهکارهای هنر ایران، ترجمه پرویز ناتل خانلری، انتشارات صفی علیشاه.
۴٫ احسانی، محمد تقی، هفت هزار سال هنر فلزکاری ایران، انتشارات علمی فرهنگی.
۵٫ راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران جلد اول، انتشارات امیر کبیر.
۶٫ تاج بخش، دکتر احمد، تاریخ مختصر تمدن و فرهنگ ایران قبل از اسلام، انتشارات دانشگاه ملی.
۷٫ لوکونین،و.گ، تمدن ایران ساسانی، ترجمه دکتر عنایت الله رضا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
۸٫ هدایت، صادق، نوشته‌های پراکنده، انتشارات امیر کبیر.
۹٫ کوسنیکف،ای، ایران در آستانه یورش تازیان، ترجمه م.یحیایی، انتشارات آگاه.
۱۰٫ زمانی، دکتر عباس، تاثیر هنر ساسانی در هنر اسلامی، وزارت فرهنگ و هنر.
۱۱٫ ورهام، مجید، بررسی های تاریخی شماره مخصوص، تصاویر مستندی از سکه ها، انتشارات ارتش.
۱۲٫ آورزمانی، فریدون(۱۳۷۰) مفهوم بال های افراشته در هنر ساسانی، ماهنامه فروهر شماره ۱و۲٫

منابع لاتین
۱٫ POPE,ARTHWR,A SURVAY OF PERSIAN ART,VOL.II.
VIENNA,ROBERT GOBL,(1971)SASANIAN NUMISMATICS .2

فریدون آورزمانی، دکتری باستان شناسی
برگرفته از ماهنامه فروهر، شماره ۵و۶، مرداد و شهریور ۱۳۷۵
|
برچسب ها
به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.